الهيات در نهج البلاغه (فارسى) — الصفحة ١٢٩

تقرير دوم :

( با اينكه احتمال وجود و عدم نسبت به آن مساوى است ) بدون علّت و مرجّحى وجود يافته باشد ، و بطلان آن بديهى است .

اشاره به اين نحو برهان نيز در نهج‌البلاغه زياد است مثل «

عَجِبتُ لِمَن شَكَّ فِي اللَّهِ وَ هُوَ يَرى خَلقَ اللَّهِ » « 1 »

. به طور كلّى در هر كجا خلق و مخلوق يا خالقيّت خدا مطرح شده است به اين برهان نيز به طور مستقل يا در ضمن مطلبى توجّه و التفات حاصل مىشود مانند جملات «

ابتَدَعَهُم خَلقاً عَجيباً مِن حَيَوانٍ وَ مَواتٍ » « 2 »

و «

أَنشَأَ الخَلقَ إِنشاءً » « 3 »

و جملهء «

وَ مِن أَعجَبِها خَلقاً

الطّاووسُ الَّذى أَقامَهُ في أَحكَمِ تَعديلٍ » « 4 »

كه در آن ، هم به برهان خلق اشاره است و هم به برهان نظم ، و همچنين جملات «

الحَمدُ لِلَّهِ خالِقِ العِبادِ » « 5 »

و «

الحَمدُ لِلَّهِ المُتَجَلّي لِخَلقِه بِخَلقِه وَ الظّاهِرِ لِقُلوبِهِم بِحُجَّتِه » « 6 »

و كلام بلند و بليغِ «

الحَمدُ لِلَّهِ الدّالِّ عَلى وُجودِه بِخَلقِه

» . بنا بر اينكه مراد از خلق در « بخلقه » در دو جملهء اخير مخلوق باشد ، و حتّى مثل جملهء «

فَطَرَ الخَلائِقَ بِقُدرَتِه » « 7 »

، اگرچه شايد اصل نظر به مطلب ديگر باشد ولى به طور كلّى از الفاظ « خلق » و « خلايق » و « خليقه » و « مخلوق » و ساير مشتقّات اين مادّه ، برهان خلق و اثبات خالق استفاده مىشود و اصل مطلب كه عالم و تمام اجزاءِ آن ، مخلوق است در اين

( 1 ) . نهج‌البلاغه ، حكمت 121 . ( 2 ) . همان ، خطبهء 164 . ( 3 ) . همان ، 1 . ( 4 ) . همان ، 164 . ( 5 ) . همان ، 162 . ( 6 ) . همان ، 107 . ( 7 ) . همان ، 1 .