دو رساله مثل و مثال (فارسى) — الصفحة ٩٥

اثبات مثل از قاعده امكان اشرف

انسان است كه اتمّ و اكمل و أجمع موجودات ديگر است ؛ سپس از آنجا بمرتبهء عقلانى كه انسان عقلى است نه او را بدنى و قلبى و نه رنگى و بويى است ، خلاصه هيچيك از لوازم عالم مادّه در آنجا نيست ، و كلّى سعى دارد و مربّى افراد انسان است ، و همچنين ارباب انواع ديگر مثلا موكّل آب و خاك و هكذا . سپس انسان مثالى و برزخى كه نه بتجرّد مرتبه عقلانى است و نه بتكثّف و تيرگى جسمانى ، بلكه او را بدنى الطف از بدن مادّى است ؛ سپس انسان مادّى كه زيد و عمرو و بكر خارجى در عالم طبيعت باشند .

و در اينكه افراد هر نوع متعلّق به ربّ خود مىباشد ربّ النوع مانند مخروطى فرض شود كه رأس آن از جهت جمع و غلبه وحدت در عالم عقلانى است ، و قاعده آن از جهت افراد كثيره ماديه عالم طبيعت در عالم جسمانى است كه همه افراد خارجيه مادّيه قاعده مخروط ربّ النوع خود و وابسته به او مىباشند ؛ مرحوم متأله سبزوارى در شرح منظومه « 1 » گويد :

فذي من المخروط مثل القاعدة * و ذاك نقطة لكلّ واجدة

اثبات مثل از قاعده امكان اشرف

اثبات مثل از قاعده امكان اشرف

در اثبات مثل از قاعده امكان اشرف كه موروث از فيلسوف اول ارسطو است مىتوان پيش آمد . حكيم صدر المتألهين در فصل هفتم موقف نهم اسفار « 2 » فرمايد كه شيخ اشراق در تأسيس اين قاعده إمعان شديد إعمال كرد و در همه كتابهايش اين قاعده را در اثبات عقول و مثل نوريه يعنى ارباب انواع به كار برده است .

مفاد امكان اشرف اين است كه هرگاه در قوس نزولى ممكن أخسّ از بارى تعالى

( 1 ) . ج 3 - ص 712 بتصحيح و تحقيق و تعليقات نگارنده ( 2 ) . ط 1 ج 3 - ص 164