دو رساله مثل و مثال (فارسى) — الصفحة ٤٨

فصل دوم بياناتى در معرفت به مثل و ارواح و أجساد

فصل اوّل آن را در اين باب عنوان كرده است و گفته است :

« بدان كه كاتب بايد از صفات ذميمه احتراز نمايد زيرا كه صفات ذميمه در نفس علامت بىاعتدالى است ، و حاشا كه از نفس بىاعتدال كارى آيد كه در او اعتدال باشد - مصراع :

از كوزه همان برون تراود كه در اوست

- پس كاتب بايد كه از صفات ذميمه بكلّى منحرف گردد و كسب صفات حميده كند تا آثار انوار اين صفات مبارك از چهره شاهد خطّش سرزند و مرغوب طبع ارباب هوش افتد » .

در راه كسب معارف هم منطق و برهان مىبايد و هم شهود و عرفان ؛ قوله سبحانه : يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ « 1 » آن كه عارف شبسترى فرمود :

هر آن كس را كه ايزد راه ننمود * ز استعمال منطق هيچ نگشود

چنان كه عارف رومى نيز فرمود :

پاى استدلاليان چوبين بود * پاى چوبين سخت بى تمكين بود

از وجهى بايد صحيح گفته باشند ؛ و آن كه فرمود : « نحن أبناء الدليل » نيز از وجهى صحيح است ، كيف كان برهان و عرفان توأمانند كه از يك پستان شير مىخورند ؛ اگر مقدّمات برهان صحيح باشد در رأى و حكم خود معصوم است و هر حكمى كه كرد حجّت ، مع ذلك كلّه حافظ گويد :

خرد هر چند نقد كائنات است * چه سنجد پيش عشق كيمياكار

و سعدى گويد :

دگر ز عقل حكايت بعاشقان منويس * كه حكم عقل بديوان عشق ممضى نيست

رسالهء ما به نام « قرآن و عرفان و برهان از هم جدايى ندارند » را كه مكرّر بطبع رسيده است در اين مقام أهميّت بسزا است .

( 1 ) . سورهء المجادله : آيه 12