دو رساله مثل و مثال (فارسى) — الصفحة ١٧٤

فصل هشتم ختام بحث از مثل « ختامه مسك و في ذلك فليتنافس المتنافسون »

علّت و عدم ذاتى است ولى مسبوق بعدم مقابل نيست كه متكلّمين گفته‌اند و مانند عامّه مردم از لفظ عدم مقابل كه همان عدم زمانى است بذهنشان خطور كرده است .

مرحوم استاد بزرگوارم جناب علّامه محمّد حسين فاضل تونى - قدّس سرّه - در رساله الهيات « 1 » فرمود : متكلمين دليل عقلى بر حدوث زمانى ندارند بلكه بظواهر أخبار و روايات و آيات به حدوث زمانى معتقد شده‌اند و حال آن‌كه ظواهر آيات و اخبار مانند خلقت آدم و حوّاء بيش از اين دلالت ندارد كه مركّبات حادث‌اند و آن هم محلّ نزاع نيست .

اين بود گفتار آن جناب اعنى استادم فاضل تونى - رضوان اللّه عليه - ولى متكلّمين اساسا قائل به مجرّدات نيستند و ملائكه و ارواح را جسم لطيف مىدانند و جز جسم ندانند خواه كثيف و خواه لطيف حتّى در ظهور أعمال قائل بتجسّم اعمال شدند با اين كه خداوند در قرآن مىفرمايد عين اعمال را مىنمايانيم كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ « 2 » ، و ندانستند كه ارائه اعمال چگونه است و نفس عمل چگونه ديده مىشود .

اينان در جميع عالم قائل بحدوث زمانىاند ، و ظواهر بسيارى از منقولات در حدوث زمانى ما سوى اللّه بنابر عقيدت آنان سازگار است ؛ ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ * يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ .

حكيم متألّه مولا صدرا - قدّس سرّه - و كسانى كه قائل به حركت جوهرى هستند چون جميع عالم اجسام را بجوهرشان متحرك مىدانند لذا عالم اجسام را مسبوق بعدم زمانى مىدانند ، و بنابراين بين ادلّه عقليه و نقليه جمع مىشود ، و آيات و

( 1 ) . ط 1 - ص 50 ( 2 ) . سوره بقره : آيه 168