خود آموز نصاب (كليات نصاب الصبيان) (فارسى) — الصفحة ١٩

القطعة السابعة فى بحر المجتث المخبون المقصور

القطعة السابعة فى بحر المجتث المخبون المقصور

القطعة السابعة فى بحر المجتث المخبون المقصور

چو دل زپرده عشاق بركشد آهنگ

ببحر مجتث خواندن غزل بنغمه و چنگ

مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان * بگوى تا شودت يار دانش و فرهنگ

سعال سرفه و سرعت شتاب و لبث درنگ * قصير كوته و واسع فراخ « 1 » وضيق تنگ

اشج شكسته سر و لحية ريش و اقرع كل « 2 » * اشل و اقطع بيدست دان و اعرج لنگ

هلال ماه نو است و قمر مه « 3 » و قمراء * شعاع « 4 » او زهر « 5 » و صبغ چه ؟ شكوفه و رنگ

قتيل كشته و عظم استخوان ضبع كفتار * چه فهد و دب « 6 » و نمر يوز « 7 » دان و خرس و پلنگ

غراب زاغ « 8 » و هزار « 9 » است عندليب و كعينت * ولى حمامة و كركى كبوتر است و كلنگ « 10 »

قفار نان تهى « 11 » فوج و حزب و ثلة « 12 » گروه

سبات خواب و شقرفوة « 13 » لاله در وينگ

( 1 ) گشاد ( 2 ) مخفف كچل ( 3 ) مخفف ماه ( 4 ) پرتو و روشنائى ماه و شعاع نيز عربى است بنابر شهرت تفسير بان شده ( 5 ) به سكون ها نيز صحيح است ( 6 ) شارح طالقانى بفتح دال گفته است ( 7 ) فارسى است كه معنى فهد باشد وان جانوريست شكارى كوچكتر از پلنگ و آن را يوزپلنگ نيز گويند و بمعنى سگ شكارى ( توله ) نيز آمده و ليكن در اينجا مراد نيست ( 8 ) زاغ عربى است بنابر شهرت تفسير بان شده و معنى فارسى هر دو كلاغ بفتح كاف است و در كنز اللغة گفته غراب زاغ يعنى كلاغ سياه ( 9 ) هزار دستان كه بلغت عرب عندليب و كعيت و بلبل گويند ( 10 ) پرنده ايست شكارى بزرگتر از لك لك و گردن و پاى او دراز تر از غاز است ( 11 ) نان بيخورش تهى بحركات تا جائز است و كسر آن بهتر است ( 12 ) بفتح ثاء نيز صحيح است ( 13 ) شقر بمعنى لاله صحرائى و كوهى هر لاله باشد بعضى گفته اند بخصوص شقائق نعمانية است و فوه بمعنى روين است و آن گياهى است كه بدان جامه و ابريشم و غير آن رنگ كنند و آن را روناس نيز گويند و گاف به روين براى جور آمدن قافيه الحاق شده و واو بين شقر و فوه نيز از جهة ضرورت افتاده