انسان و قرآن (فارسى) — الصفحة ٦٠

تفسير سورهء عصر به بيان محقق خواجه نصير الدين طوسى

افراد است و در نشأهء آخرت جنس و در تحت آن انواع است ، و از اين امر تعبير به تجسّم اعمال مىكنند .

بدين جهت انسان را بدنهايى در طول هم است ، و تفاوت اين بدنها به كمال و نقص است ، و انسان ، پس از اين نشأه ، بدنى را كه با خود مىبرد در حقيقت آن را در اين نشأه ساخته است . آن بدن مثل بدن اينجا بكلّى مادى و طبيعى نيست ، و نيز مثل مقام شامخ نفس ناطقه و عالم عقول و مفارقات بكلّى مجرّد تامّ نيست ؛ بلكه يك نحو تجرّد برزخى دارد .

آن بدن را تخمها و ماده‌هايى مىسازند كه در اين نشأه در مزرعهء وجود انسان كاشته شده‌اند ؛ لذا آن را بدن مكسوب مىگويند ، يعنى اعمال و كسبهاى انسان بذرها و تخمهايىاند كه مواد صور برزخىاند و در عالم برزخ تبديل به بدنهاى اخروى مىشوند ، تا آن مواد چه بوده باشند ، يعنى آن تخمهايى كه در مزرعهء جان كاشته‌اند چگونه تخمهايى باشند . اجمالا اينكه :

تخمهايى كه شهوتى نبود * بر آن جز قيامتى نبود .

هر كسى آن درود عاقبت كار كه كشت .

عقل و شرع به ما فرموده‌اند كه هر كس زرع و زارع و مزرعه و بذر خود است كه الدّنيا مزرعة الآخرة . جناب وصىّ ، حضرت امير المؤمنين على عليه السّلام به شاگرد قابلش كميل كامل در وصف حجج الهيه و علماى باللّه فرموده است يحفظ اللّه بهم حججه و بيّناته حتى يودعوها نظرائهم و يزرعوها فى قلوب اشباهم . « 1 »

مفاد اين تعبير شريف اين است كه علماى باللّه برزگرند آرى ، دانشمندان كشاورزند كه دلها را شيار مىكنند ، جانها را شخم مىزنند ، نفوس را آمادگى مىدهند ، و بذرهاى معارف در مزارع جانها مىافشانند ، و اين جانها را مىپرورانند ، و نهال وجود انسانها را به جايى مىرسانند كه هر يك شجرهء طوبايى مىشود أَصْلُها ثابِتٌ وَ فَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها . « 2 »

خداوند سبحان هم ، در قرآن ، خود را زارع خوانده است : أَ فَرَأَيْتُمْ ما

( 1 ) - نهج البلاغه حكمت 147 . ( 2 ) - ابراهيم 14 : 24 و 25 .