دروس معرفت نفس (فارسى) — الصفحة ٥٣٣

درس صد و بيست و هشتم

آن است ، غافل ماندند و با آن به عناد و انكار برخاستند . ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ( نجم 53 : 31 ) . عارف رومى در اوّل دفتر دوم مثنوى گويد :

آفتاب معرفت را نقل نيست * مشرق او غير جان و عقل نيست

حِسّ خُفّاشت سوى مغرب دوان * حِسّ دُر پاشت سوى مشرق روان

راه حس راه خرانست اى سوار * اى خران را تو مزاحم ، شرم دار

پنج حسى هست جز اين پنج حس * آن چو زرّ سرخ و اين حسها چو مس

اندر آن بازار كاهل محشرند * حسّ مس را چون حسِ زركى خرند ؟

حسّ ابدان قوتِ ظلمت مىخورد * حس جان از آفتابى مىچرد

گر بديدى حس حيوان شاه را * پس بديدى گاو و خر اللّه را

گر نبودى حسّ ديگر مر ترا * جز حس حيوان ز بيرون هوا

پس بنى آدم مكرّم كى بُدى ؟ * كى به حسّ مشترك مَحرَم شدى ؟

گر تو كورى ، نيست بر اعمى حرج * ورنه رو ، كالصّبر مِفتاحُ الفَرَج

در مكتب و منطق ارباب معارف آنسويى ، ورقاى نفس ناطقهء انسانى را دو نيروى بينش و كنش است ، كه آن را عقل نظرى گويند و اين را عقل عملى ، كه به منزلت دو بال وىاند . اين دو قوه بايد به فعل آيند تا انسان بتواند به آسمانهاى حقائق و انوار معارف طيران كند و به ذروهء رفعت و سعادت ابدى خود ارتقا نمايد .

اگر توفيق رفيق گردد كه در تشريح نفس ناطقهء انسانى ، نمط سوم اشارات شيخ را ، كه سى فصل و يا به عبارت ديگر سى بند در نفس است ، ترجمه و شرح كنيم و با بضاعت مزجات خود عرايضى كه داريم تقديم بداريم ، كارى كرده‌ايم .

به قول حافظ :

آن كس است اهل بشارت داند * نكته‌ها هست بسى محرم اسرار كجاست ؟

اميد است كه توفيق آن را بيابيم .

اكنون به اختلاف آراء و مذاهب در حقيقت نفس مىپردازيم :