خير الاثر در رد جبر و قدر (ودو رساله در كسب واقسام فاعل) (فارسى) — الصفحة ٩٠

جواب دادن انبياء عليهم السّلام جبريان را

هر يك از آن دو به يك وجه ، حق است و به وجه ديگر ، باطل : قدرى كه فعل را به عبد نسبت داده است ، صحيح و حق است ، ولى اين كه عبد را در فعل خود مستقل دانسته است ، غلط و باطل است .

و جبرى كه افعال اختيار عباد را به ايجاد خالق متعال و به قدرت و مشيت او دانسته است ، حق است ، ولى اين كه اسناد فعل و انتساب آن را به كلّى از عباد برداشته است ، باطل است .

قرآن كريم كه ميزان حق و فصل و فيصل خطاب است ، شيطان را نكوهش مىكند كه فعل را مطلقا به حق تعالى اسناد داده و گفته است : رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي . « 1 » ولى در آداب عباد اللّه كه همواره و در همه حال به نور علم و يقين ادب مع اللّه داشتند ، فرمود كه آن عباد اللّه مكرم گفته‌اند : رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا « 2 » ، وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ « 3 » ، و أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَ أَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ « 4 » .

خواجه نصير الدين گويد : از من پرسيدند مذهب شيطان چيست ؟ من مطابق قرآن گفتم : شيطان در اصول ، اشعرى و در فروع ، حنفى است .

اما در اصول چنان كه گفته است : رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي كه اشعريان نسبت اعمال به خدا دهند و شيطان غوايت را نسبت به خداوند داده است .

امّا در فروع ، چون مأمور به سجدهء آدم شد ، سر باز زد و بين خاك و آتش مقايسه كرد و گفت : أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ « 5 » و حنفيان كه تابع ابو حنيفه‌اند ، در فروع دين ، قياس جايز دانند .

راقم گويد : امام صادق عليه السّلام به ابو حنيفه فرمود : « لاتقس فإنّ أوّل من

( 1 ) . الحجر ( 15 ) : آيهء 40 . ( 2 ) . الأعراف ( 7 ) : آيهء 24 . ( 3 ) . الشعراء ( 26 ) : آيهء 81 . ( 4 ) . الانبياء ( 21 ) : آيهء 84 . ( 5 ) . الأعراف ( 7 ) : آيهء 13 .