خير الاثر در رد جبر و قدر (ودو رساله در كسب واقسام فاعل) (فارسى) — الصفحة ١١٨

توحيد ذاتى و صفاتى و افعالى

اين همه آوازه‌ها از شه بود * گرچه از حلقوم عبد اللّه بود

جاى بسى شگفتى است - چنان كه بعضى از ابناى تحقيق در اول فايدهء دهم از فوايدش آورده است - كه بعضى پنداشتند وجود ذهنى وجود نيست ، و بعضى پنداشتند نفس فقط آن را احداث مىكند نه آن كه وجود ذهنى از صنع اللّه و فعل اللّه بوده باشد .

در آيهء كريمهء وَ أَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ * أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ « 1 » دقت شود كه چگونه خداوند متعال مىفرمايد :

أَ لا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ و مىفرمايد : إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ اين آيه را پيشترك عنوان كرده‌ايم و به متعلق خلق اشارتى رفت .

و حق جل و على فرمود : وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَ نَعْلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ . « 2 »

پس آنچه را نفس مىانديشد و خطور مىدهد ، خداوند خالق آن و بدان آگاه است و خلق وجود است نه عدم ، و « حال » ، پندارى است بىاساس .

و نيز در كلام امام باقر عليه السّلام دقت شود كه فرمود : « كلّما ميزتموه في أدقّ معاينه مخلوق مصنوع مثلكم . » الخ . و در بعضى از نسخه‌ها « مخلوق لكم » آمده است .

بحث از وجود ذهنى و استيفاى بيان اقسام آن به تحقيق عرشى صاحب اسفار ، از حوصلهء مقام خارج است ، و لب لباب آن را در نصوص الحكم آورده‌ايم .

در نكاتم آمده است كه : فعل هر فاعل عين فعل الهى است . انتساب ، رهزنت نشود : وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى گرچه تير از كمان همىگذرد / از كماندار بيند اهل خرد . اين نه جبر ، اين معنى جبارى است ، و حقيقت امر بين الامرين را از اين جا درياب و از سريان نفست در جميع مراتب شؤونش مدد گير .

( 1 ) . الملك ( 67 ) : آيهء 13 و 14 . ( 2 ) . ق ( 50 ) : آيهء 17 .