ده رساله فارسى (فارسى) — الصفحة ٣٤٥
اختلاف منظر و انكسار نور
فائده : سخن از شرح و تجمت مهندس خير اللّه خان را بدينجهت بميان آوردهام تا بدان آگاهى و آشنايى حاصل شود كه كتابى بسيار گرانقدر و ارزشمند است ، و به اضعاف بزرگى صورت و معنايش در خور تحسين و تمجيد است .
آن جناب بر تحرير اصول اقليدس خواجه نيز شرحى مبسوط بنام « تقرير تحرير » به زبان فارسى نوشته است . و همچنين بر متوسطات كه عبارت از اكر و مساكن و مخروطات و مناظر و غيرها باشد . شرح آن در اواخر سلطنت محمد شاه هندى كه زيج محمد شاهى بنام اوست ، تمام تحرير يافت ، و تاريخ تمام آن بيست و چهارم محرم روز يكشنبه سال يكهزار و يكصد و شصت هجرى مطابق سال بيست و نهم جلوس محمد شاه هندى است . و مبيضّه آن بدست خلف صالح آن جناب به نام محمد على رياضى صورت گرفته است .
آغاز آن بعد از تسميه چنين است :
ثنائى كه از اندازه مهندس خرد بيرونست شايان صانعى كه خلق سبع سموات و من الارض مثلهن شمهايست از صنعت كامله او ، و ستايشى كه از شمار محاسب عقل افزونست سزاوار قادرى كه جعل الشمس ضياء و القمر نورا ذرهايست از قدرت بالغه او ، الخ .
و انجام آن چنين :
و كان تمام المبيضّة فى غرة جمادى الآخر سنة الف و ست و سبعين من هجرة سيد المرسلين صلّى اللّه عليه و إله و سلّم . و تاريخ تمامت كتابت آن سنه 1197 ه . ق و نسخهاى كامل از آن در كتابخانهء محقر اين حقير موجود است .
اينك تا به همين اندازه آشنايى با اختلاف منظر اكتفا مىكنيم ، و سخن از انكسار نور كه در صدر رساله عنوان شده است پيش مىكشيم و از آن نيز به اشارت