ده رساله فارسى (فارسى) — الصفحة ٢٧٠
قطبنما و قبله‌نما
پيشينيان بر اين عقيدت بودند كه ميل إبره مغناطيسى از جنوب به شمال است ، و لكن دريانورد شهير كريستف كلمب در سفر كشف آمريكا در سنه 1493 م خطاء آن عقيدت را آشكار كرد . ابره مغناطيسى به حسب بعد و قرب نسبت به قطبين تحول مىيابد ، و علماء به تحقيق درجات ميل آن را ( يعنى زاويه انحراف را ) به حساب آورده‌اند ، چنان‌كه در بروبحر از ابره مغناطيسى هدايت مىشوند .
پىيرروسو « 1 » فرانسوى در كتاب « تاريخ صنايع و اختراعات » ترجمه آقاى حسن صفّارى گويد :
دريانوردى در قرون وسطى و قطبنما :
وقتى كه ساحل دريا از نظر محو مىشود ، مسلما ديگر دريانوردى با وسايل تجربى حركت در امتداد ساحل امكان‌پذير نيست و بايد از روشهاى علمى استفاده كرد ، تا اينكه گويد :
اگر ملاحان براى مسافرتهاى دوردست خود راهنماى بزرگى همچون قطبنما در دست نداشتند هرگز جرأت دور شدن از سواحل درياها را نمىكرده‌اند .
با ذكر نام قطبنما بار ديگر با اختراعى مواجه مىشويم كه تا پيدايش مدارك مخالفى ، كشور چين مىتواند اولويت در اختراع آن را به خود منسوب سازد .
چنان‌كه مشهور است حتى در زمان سلطنت سلسله تسن « 2 » در اين مملكت براى يافتن سمت جنوب از عقربه مغناطيس در ارابه‌هاى مغناطيسى استفاده كرده بودند . و آن عبارت از ارابه‌اى بود كه مجسمه كوچكى بر آن قرار داشت كه مىتوانست در حول محور قائمى حركت كند و در داخل آن آهنربائى تعبيه كرده بودند بطورى كه آدمك مزبور تحت تأثير آن بطور خودكار همواره متوجه سمت جنوب مىشد .
( 1 ) . Pierre Rousseau ( 2 ) . Tsin 419 - 265 .