بيان در علوم و مسائل كلى قرآن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٧

معانى و تأويلات حروف هفتگانهء قرآن

2 - اختلاف در مادهء كلمه نه در هيئت آن ، مانند اختلاف در كلمه « ننشزها » كه گاهى با « راء » و گاهى با « زاء » تلفظ مىشود .

3 - اختلاف ، هم در ماده و هم درهيئت آن ، مانند اختلاف در « عِهْن » و « صَوف » .

4 - اختلاف در هيئت از نظر اعراب ، مانند اختلاف در « وَارْجُلكُمْ » كه گاهى با « نصب » لام خوانده مىشود و گاهى با

« جر » آن .

5 - اختلاف به‌وسيلهء تقديم و تأخير .

6 - اختلاف به‌وسيلهء زيادت و نقصان كه مثال اين دو قسم قبلًا گفته شد .

هشتم : كثرت در مرتبهء آحاد

طرفداران اين نظريه مىگويند : هدف روايت از حروف هفتگانه معيناً عدد هفت نيست بلكه منظور كثرت در مرتب آحاد و يكان است .

بنابراين ، حروف هفتگانه به معناى حروف فراوان و زياد خواهد بود ، چنان‌كه هفتاد و هفتصد مىگويند و كثرت در مرتب عشرات و مآت را اراده مىكنند نه اين دو عدد معين را .

اين نظريه به قاضى عياض و پيروان وى نسبت داده شده است .

پاسخ : بر اين نظريه دو اشكال زير وارد است كه :

اولًا : اين نظريه بر خلاف ظاهر روايات است كه عدد هفت را در اين روايات نمىتوان به كثرت در آحاد حمل نمود .

وثانياً : در اين نظريه هدف و منظور از حروف هفتگانه چيست ، مشخص نشده ، معنايى براى اين حروف گفته نشده است ، پس بايد حروف را با يكى از وجوه گذشته معنى نمود و در اين صورت اشكالاتى كه بر آن وجوه وارد بود ، بر اين نظريه نيز وارد مىشود .