يادنامه علامه شريف رضى ( فارسى ) — الصفحة ١٤٦

اهميت كتاب « تلخيص البيان فى مجازات القرآن » :

راستى به كجى گرايد و بعد از ثبات و استوارى ، منحرف شود ، سيد شريف رضى ، آيهء بعدى را براى اثبات گفتهء خود دليل آورده ، كه قرآن گفته است : « حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ » « 64 » آيهء 118 ، توبه .

و افزوده است كمه اين نيز ، استعاره است ، زيرا در واقع اين گفتار تشبيه معقول است به محسوس ، زيرا توصيف نفس به تنگى و گشادگى ، بطور حقيقت نيست بلكه مجازى است « 65 » .

سيد شريف رضى ، در بحث از آيهء : « حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها » آيهء 24 ، يونس .

و در بارهء بخش ديگر از همين آيه : « فَجَعَلْناها حَصِيداً » نوشته است « 66 » : در اين آيه ، استعاره‌اى بس زيبا وجود دارد ، زيرا « زخرف » در لغت به معناى زيور و زينت و رنگهاى فرح افزا و بهجتزا مىباشد .

قرآن هم كه گفته است : « أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها » يعنى زمين زينت خود را پوشيد و زيور خود را در بر گرفت و گلهاى رنگارنگ و سبزه‌هاى گوناگون خود را بيار است ، يك نوع استعاره است .

در زبان عربى مىگويند : « اخذت المرأة قناعها » وقتى كه زن ، مقنعة برگيرد و آن را بپوشد و نيز به يك زن مىگويند : « خذى عليك ثوبك » يعنى جامهء خود بپوش . آيهء 31 سورهء اعراف هم كه قرآن گفته است :

« يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ » يعنى : البسوا ثيابكم . يعنى جامهء زيبا بپوشيد و به مسجد اندر شويد .

در بخش ديگر آيه نيز « فَجَعَلْناها حَصِيداً » استعارهء ديگرى وجود دارد « 67 » ، زيرا « حصيد » به معناى درو شده ، مىباشد و مىتواند صفت نبات باشد و نه صفت زمين .

( 64 ) يعنى : وقتى كه روى زمين با همهء فراخنائيش ، بر آنان تنگ شد و از خويش به تنگ آمدند . ( 65 ) ر ك : ماخذ سابق ص 151 . ( 66 ) ر ك : ماخذ سابق ص 155 . ( 67 ) سيد شريف رضى در صفحهء 155 « تلخيص البيان » نوشته است : « و قوله تعالى فَجَعَلْناها حَصِيداً استعارة اخرى . » لكن بهتر آنست كه به اعتبار علاقه و حالّ و محل آن را ، مجاز بدانيم ، زيرا « حصيد » صفت روييدنى است و نه صفت « ارض » و مقصود اصلى هم درويدن گياه زمين است . و اگر هم گفته شده است « فَجَعَلْناها حَصِيداً » و « حصيد » را به ارض نسبت داده‌اند ، مجاز است زيرا در زمين مىرويد و منشأ آن ، « ارض » است .