يادنامه علامه شريف رضى ( فارسى ) — الصفحة ١٣٤

مقايسهء « مجاز القرآن » ابو عبيده و « تلخيص البيان » سيد رضى دكتر محمد علوى مقدّم

مجازه كذا - تفسيره كذا - معناه كذا - تقديره كذا - تأويله كذا ، فراوان ديده مىشود .

ابو عبيده ، در كتاب « مجاز القرآن » كلمات و آياتى را كه توجيه و تعبير آنها ، ضرورت دارد به ترتيب سور قرآنى ، مورد بحث قرار داده و پس از توضيح در بارهء هر آيه ، سخن خود را به اشعار شعراى عرب ، مستدل ساخته و گاه كوشيده است كه آيه‌اى را به آيهء ديگر ، شرح كند و در صورت امكان ، براى تأييد معناى مورد نظر ، حديثى نيز ذكر كرده است .

براى روشن شدن مطلب و درك واقعى مفهوم « مجاز » در نظر ابو عبيده به ذكر چند مثال ، اكتفا مىشود .

ابو عبيده گفته است « 7 » : « مجاز بسم اللَّه ، كانك قلت : بسم اللَّه قبل كل شيء و اول كل شيء . » به شعر شاعرى ، چون عبد اللَّه بن رواحه كه گفته است :

بسم الاله و به بدينا « 11 » * و لو عبدنا غيره شقينا

نيز استدلال كرده است .

و نيز گفته است « 8 » : « الرحمن » مجازه ذو الرحمة و « الرحيم » مجازه الراحم .

ابو عبيده در آيهء مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ آيهء 3 سورهء حمد ، گفته است « 9 » :

به قرينهء إِيَّاكَ نَعْبُدُ كه مخاطب است ، حرف نداء در « مالك » حذف شده و در اصل ، « يا مالك يوم الدين » بوده است .

ابو عبيده ، مجاز آيهء غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ آيهء 7 ، سورهء حمد را زائده بودن كلمه « لا » دانسته و براى اثبات سخن خود ، شعر عجّاج را كه گفته است :

« فى بئر لا حور سرى و ما شعر »

« 12 » دليل آورده است .

ابو عبيده ، مصدرى را كه به معناى صفت به كار رود ، يك نوع « مجاز » دانسته است . « 10 » همچون آيهء : يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ وَ لَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِها وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقى آيهء 89 ، بقره

( 7 ) ر ك : ماخذ سابق ص 20 . ( 11 ) يقال : بدأت و بديت ، و بعضهم يقول : بدينا لغة . ( 8 ) ر ك : ماخذ سابق ص 21 . ( 9 ) ر ك : ماخذ پيشين ص 22 . ( 12 ) اى : فى بئر حور سرى و ما شعر . حور : اى هلكة . ( 10 ) ر ك : ماخذ سابق ص 12 مقدمه .