سرو قامتان ، نگاهى به زندگى اجتماعى ، سياسى و علمى آيت الله العظمى شهيد سيد محمد صدر ( قده ) ( فارسى ) — الصفحة ١٠
در گسترهء فقاهت با خط سرخ شهادت
ما را به عظمت فكرى و علمى وى رهنمون ساخته‌است .
اثر كم‌نظير ، بلكه به يك معنى بىنظير او به نام « ماوراء الفقه » در ده جلد ، از آثار جاودانه به شمار مىرود كه به حق ، خلأ بزرگى را در قلمرو فقه پر كرده‌است .
درست است كه فقه دانشى است در ميان صدها دانش ، ولى اين دانش با ده‌ها دانش طبيعى و انسانى ارتباط تنگاتنگ دارد و يك فقيه در نگارشِ يك دوره فقه ، از علومى مانند هيئت و نجوم ، جغرافيا و شيمى ، رياضيات و طبّ و اقتصاد و لغت و تاريخ و حتّى جامعه‌شناسى بىنياز نيست . از طرفى ، آگاهى از چنين علوم مختلفى كه ذوق‌ها و فهم‌هاى گوناگونى براى خود مىطلبند ، براى يك فقيه ميسور و آسان نيست . فقيه شهيد ما بر اثر استعداد سرشار و رنج‌هاى توان‌فرسا ، توانسته است آن‌چه كه فقيه در امور « ماوراء فقه » بدان نياز دارد ، به صورت فشرده و روشن ، در ده جلد فراهم آورد تا يك فقيه به همراه اين كتاب ، از بسيارى از مراجعه‌هاى وقت‌كُش بىنياز گردد و تا فردى اين كتاب را مطالعه نكند ، از ارزش والاى آن آگاه نمىشود .
ديگر اثر او درباره حضرت ولىعصر ( عج ) است ، آن هم در قلمروهاى مختلف ؛ به‌نام « موسوعهء الإمام مهدى ( عج ) » . اين كتاب حاكى از اطّلاع وسيع از حديث و تاريخ و جهان‌بينى والاى اوست و از ابتكارات اين مرد بزرگ به شمار مىرود .
سخنرانىهاى گيرا و خطبه‌هاى دلنشين و در عين حال تكان‌دهنده وى سبب شد كه بيدارى عظيمى ميان ملّت عراق ، بالأخص ميان جوانان پديد آيد ، نماز پُرصلابت جمعه او دشمن‌شكن و براى مؤمنان روح‌افزا بود . او در خطبه‌هاى خود ، پيوسته حوزه علميه نجف را به مردم عراق سفارش مىكرد و از روحانيت شيعه تجليل مىنمود .
سرانجام اين مرد بزرگ ، با نوشيدن جام شهادت ، همراه با دو فرزند برومندش به لقاءالله پيوست و جهانى را در غم و اندوه فرو برد و هنوز كه هنوز است ، خون اين شهيدان پاك مىجوشد .
به اميد روزى كه عراق روى آرامش ببيند و بار ديگر دست‌پرورده‌هاى اين شخصيت‌هاى دلسوز ، بر منبر مسجد كوفه تكيه زنند و جهانيان را به راه سعادت رهنمون گردانند .
سلام‌الله عليه يوم ولد و يوم استشهد و يوم يبعث حيّاً
قم - مؤسسه امام صادق ( ع )
جعفر سبحانى
دوم صفرالمظفّر 1424 ه - . ق « 2 »
( 1 ) عروج سرخ ، ص 5