تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — الصفحة ٣٩
دو جريان متضاد در مسايل الهى
آن‌چه مايهء تأسف است اين است كه در قرون متأخر طرز تفكر اهل حديث از اهل سنت در ميان شيعه هم رسوخ يافت ، در شيعه نيز گروهى پيدا شدند كه هرگونه تعمق و تفكر در معارف الهى را بدعت و ضلالت شمردند درصورتىكه بدون شك اين نوعى انحراف از سيرهء پاك پيشوايان اين مذهب است . البته آن‌چه در شيعه پديد آمد اولًا عموميت نداشت و ثانياً تا آن درجه شديد نبود و نمىتوانست آن عموميت يا شدت را كه در ميان ديگران پيدا شده پيدا كند ، اما كم‌وبيش تا آن اندازه كه آزار اهل تحقيق را فراهم كند در اعصار اخير وجود داشته و دارد . صدرالمتألهين در مقدمهء اسفار از همين طبقه مىنالد آن‌جا كه مىگويد :
« همانا گرفتار جماعتى نفهم شده‌ايم كه چشمشان از ديدن انوار و اسرار حكمت ناتوان است و ديدگانشان مانند ديدگان خفّاش تاب نور را ندارد . اين‌ها تعمق در امور ربّانى و معارف الهى و تدبر در آيات سبحانى را بدعت ، و هرگونه مخالفت با عقايد عاميانه را ضلالت مىشمارند . گويى اينان حنابله از اهل حديث‌اند كه مسئلهء واجب و ممكن و قديم و حادث بر ايشان از متشابهات است و تفكرشان از حدود اجسام و ماديات بالاتر نمىرود . . . »
جمله‌اى به رسول اكرم صلى الله عليه و آله نسبت داده شده است كه :
عَلَيكُم بِدينِ العَجائِز ؛
بر شما باد به دين پيرزنان .
اين جمله مستمسكى شده براى منكرين تعمق و تدبر در معارف غيبى و مسائل ماوراء طبيعى .
اين جمله به‌صورت حديث در هيچ كتاب حديثى شيعه يا سنّى ديده نشده است ، معذلك نظر به اين‌كه با ذائقهء كوته‌فكران موافق آمده است شهرت فراوانى كسب كرده و وسيله‌اى شده براى انكار هرگونه كوششى در اين‌گونه مسائل ، و از آن‌طرف هم عكس‌العمل‌هايى به‌عنوان توجيه و تأويل اين حديث از طرف طرف‌داران تحقيق در