تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — الصفحة ١١٦
يكم - راه دل يا راه فطرت
كند و نزديك شود ، فيلسوف مىخواهد سر به جيب تفكر فرو برد و بينديشد . عارف مىخواهد ببيند و فيلسوف مىخواهد بداند .
عبادت در شرع مقدس براى پرورش اين حس است و لااقل يكى از فلسفه‌هاى عبادات اين است .
امروز دانشمندان زيادى هستند كه به‌وجود چنين احساس و شور و عشق و جنبشى در عمق روح آدمى كه او را به خداى لايزال پيوند مىدهد ايمان دارند .
ما اگر بخواهيم بدانيم آيا چنين احساسى در آدمى هست يا نيست ، دو راه در پيش داريم : يكى آن‌كه خودمان شخصاً و عملًا دست به آزمايش در وجود خودمان و ديگران بزنيم ، ديگر اين‌كه ببينيم دانشمندانى كه سال‌هاى دراز در زمينهء روان آدميان از جنبهء مسائل معنوى مطالعاتى داشته‌اند چه نظر داده‌اند . قدماى ما از طرق استدلالى و اشراقى وجود چنين عشقى را در سراسر موجودات و از آن جمله انسان اثبات مىكردند ، و علماى امروز تجربيات روانى را دليل بر اين مطلب مىگيرند .
از جملهء اين دانشمندان ، دانشمند معروف الكسيس كارل (
Alexie Carrel
) صاحب كتاب انسان موجود ناشناخته است . وى دربارهء دعا مىگويد :
« دعا پرواز روح است به‌سوى خدا . » « 1 » و هم او مىگويد :
« گفته‌اند كه در عمق وجدان شعله‌اى فروزان است ، انسان خود را آن‌چنان‌كه هست مىبيند ، از خودخواهىاش ، حرصش ، گمراهىها و كج‌فكرىهايش و از غرور و نخوتش پرده برمىدارد ، براى انجام تكليف اخلاقى رام مىشود ، براى كسب خضوع فكرى اقدام مىكند ؛ در همين هنگام سلطنت پرجلال آمرزش در برابر او پديدار مىگردد . » « 2 » از جملهء اين دانشمندان ويليام جيمز است . وى مىگويد :
« هر قدر انگيزه و محرك ميل‌هاى ما از عالم طبيعت سرچشمه گرفته باشد غالب
( 1 ) . رسالهء نيايش ، ترجمهء على شريعتى . . ( 2 ) . همان . .