دائرة المعارف فقه مقارن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٤
5 . رواياتى كه طريق اجتهاد و استنباط را آموزش مىدهد
همسرى خود نگاه نداريد » . « 1 »
اين حديث اشاره به يك نحو استخراج فروع از آيات قرآن است .
ج ) زراره مىگويد : به امام باقر عليه السلام عرض كردم :
آيا به من نمىفرمايى از كجا معلوم مىشود كه مسح بايد بر قسمتى از سر و قسمتى از پاها باشد ؟
امام عليه السلام خنديد ؛ سپس فرمود : اى زراره ! در كتاب خدا « 2 » آمده : « « فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ » ؛ صورتهايتان را بشوييد » ، از اين عبارت فهميده مىشود كه « انّ الوجه كلّه ينبغي أن يغسله ؛ مىبايست همهء صورت را شست » .
آنگاه فرمود : « و أيديكم إلى المرافق ؛ و دستهايتان را تا مرفق » . پس از آن فرموده : « و امسحوا برءوسكم ؛ سرهايتان را مسح كنيد » . وقتى فرمود : « برءوسكم » فهميديم بايد قسمتى از سر را مسح كرد ، « لمكان الباء :
به جهت باء در برءوسكم » پس از آن پاها را با سر همراه ساخته ، همان گونه كه دستها را با صورت و فرمود : « و أرجلكم إلى الكعبين ؛ و پاهايتان را تا برآمدگى پشت پاها » وقتى آنها را با سر همراه ساخت ، فهميديم كه مسح بر قسمتى از آنهاست . « 3 »
اين روايت نيز نحوهء استنباط و اجتهاد را به زراره مىآموزد ، اگر استنباط مجاز نبود ، امام يا به او مىفرمود : حكمى تعبّدى است و به شما مربوط نمىشود ، يا مىفرمود : ما چنين مىفهميم ولى شما حق چنين استفاده‌اى را نداريد .
د ) موسى بن بكر مىگويد :
« قلت لابي عبد اللَّه عليه السلام : الرجل يغمى عليه اليوم أو يومين أو ثلاثة أو أكثر ذلك ، كم يقضى من صلاته ؟ فقال : أ لا أخبرك بما ينتظم هذا و أشباهه . فقال : كلّ ما غلب اللَّه عليه من أمرٍ فاللَّه أعذر لعبده و هذا من الأبواب الّتي يفتح كلّ باب منها ألف باب
؛ از امام صادق عليه السلام پرسيدم : شخصى يك روز ، دو روز ، سه روز يا بيشتر بىهوش مىشود ، نمىداند چند روز بوده ، مىبايست چند روز نمازش را قضا كند ؟ فرمود : مىخواهى مقياس و معيارى را براى تو بگويم كه اين مسأله و امثال آن را نظام بخشد ( و خود بتوانى در موارد مشابه پاسخ دهى ؟ ) .
پس از آن فرمود : هر جا ( فرمان ) خداوند غلبه دارد ( و اختيار از دست عبد خارج است ) خداوند عذر بنده‌اش را مىپذيرد . بنابراين نماز شخص بىهوش قضا ندارد . سپس فرمود : اين از درهاى علومى است كه هر در آن ، هزار در را باز مىكند » . « 4 »
طبق اين روايت ، امام صادق عليه السلام يك اصل كلى را به او آموخته كه به وسيلهء آن ، مىتواند حكم بسيارى از مسائل را استنباط كند و پاسخ گويد و اين چيزى جز « انفتاح باب اجتهاد » و جواز استنباط نيست .
ه ) « حيّون » يكى از ياران امام رضا عليه السلام نقل مىكند :
آن حضرت فرمود : « كسى كه بتواند متشابهات قرآن را به محكمات بازگرداند ، به صراط مستقيم
( 1 ) . كافى ، ج 5 ، ص 358 ؛ وسائل الشيعة ، ج 20 ، ص 534 ؛ بحار الأنوار ، ج 2 ، ص 279 . ( 2 ) . مائده ، آيهء 6 . ( 3 ) . كافى ، ج 3 ، ص 30 . ( 4 ) . بحار الأنوار ، ج 2 ، ص 272 .