دائرة المعارف فقه مقارن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٢٦
شاگردان شيخ انصارى :
بلند شيخ انصارى ، خود نيز داراى ابداعات و نوآورىهايى در « اصول فقه » است .
آخوند خراسانى از مدرسان چيره دستى بود كه در پاى درس وى ، بيش از هزار نفر حاضر مىشدند .
كتاب اصولى وى به نام كفاية الاصول حدود يك قرن است كه در سطوح عالى حوزه‌ها تدريس مىشود . « 1 »
مكتب شيخ انصارى به عنوان خطى فكرى داراى ثمرات و بركات وجودى فراوانى بود و افزون بر شاگردان بلاواسطه ، جمعى از علما و فقهاى نامى از آن مكتب بهره‌مند شدند و از شاگردان شيخ انصارى استفاده كردند .
فقهاى بزرگى در اين دوره پا به عرصه وجود گذاشتند و با واسطه از مكتب شيخ بهره‌مند شده و منشأ آثار و بركات و نوآوريهاى فراوانى شدند ، بلكه تعداد قابل توجّهى از آنان ، هر كدام صاحب سبك و مدرسه‌اى گرديدند . جمعى از آنان از اين قرار است :
1 . سيّد محمّد كاظم يزدى ( م 1337 ) صاحب كتاب معروف العروة الوثقى كه از مراجع بزرگ زمان خود بود .
2 . شيخ عبد الكريم حائرى ( م 1355 ) مؤسّس حوزهء جديد علميّه قم كه شاگردان بزرگى پرورش داد مانند :
امام خمينى ؛ آية اللَّه گلپايگانى و آية اللَّه اراكى قدس سرهم .
3 . ميرزا محمّد حسين نائينى ( م 1355 ) كه آثار فراوانى را به جامعه اسلامى اهل بيت عليهم السلام عرضه كرد .
بسيارى از آثار وى به قلم شاگردانش نوشته شده ، از جمله :
فوائد الاصول به قلم شيخ محمّد على كاظمى ( م 1365 ) .
منية الطالب فى احكام المكاسب ، به قلم شيخ موسى خوانسارى ( م 1365 ) .
اجود التقريرات ، به قلم فقيه توانا حضرت آية اللَّه خويى ( م 1413 ) . « 2 »
4 . شيخ ضياء الدين عراقى ( م 1361 ) كه داراى شاگردان برجسته‌اى مانند آية اللَّه سيّد محسن حكيم ( م 1390 ) است .
5 . شيخ محمّد حسين اصفهانى ( م 1361 ) .
وى نيز از شاگردان مرحوم آخوند خراسانى بود و شاگردان برجسته‌اى پرورش داد از جمله :
الف ) شيخ محمّد رضا مظفر ( م 1384 ) مؤلّف كتاب اصول فقه ( معروف به اصول مظفر ) كه از كتابهاى درسى حوزه‌هاى علمى شيعى است .
ب ) آية اللَّه سيّد محمّد هادى ميلانى ( م 1394 ) كه مرجع و زعيم مسلمانان در منطقه خراسان بود .
ج ) علّامه سيّد محمّد حسين طباطبايى ( م 1401 ) صاحب تفسير معروف و مشهور الميزان فى تفسير القرآن كه در بيست جلد منتشر شده است .
6 . آية اللَّه سيّد أبو الحسن اصفهانى ( م 1365 ) .
كتاب وسيلة النجاة وى يك دوره فقه است كه همهء كتب فقهى - جز قضا و شهادات و حدود و ديات -
( 1 ) . ر . ك : اعيان الشيعة ، ج 9 ، ص 6 - 5 ؛ مقدّمهء كفاية الاصول ، تحقيق مؤسّسهء آل البيت . ( 2 ) . همان مدرك ، ج 6 ، ص 56 - 54 ؛ نقباء البشر ، قسم دوم از جزء اوّل ، ص 595 - 593 .