دائرة المعارف فقه مقارن ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠١
الف ) امامان اهل بيت عليهم السلام
عمر بن خطاب دربارهء او گفت :
« اقضانا علىّ
؛ داناترين ما در امر قضاوت على است » « 1 » و عايشه مىگفت : « داناترين مردم به سنّت رسول خدا ، على است » « 2 » و به اعتقاد اماميّه وى پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله اعلم مردم است كه درياى علم و دانش وى كرانه‌هاى دور دست را فرا گرفت و همچنان در طول تاريخ ، الهام‌بخش دانشمندان و فقيهان است .
پس از امير مؤمنان عليه السلام ديگر امامان اهل بيت نيز ، داراى آراى فقهى بوده‌اند ؛ ولى در اين ميان امام باقر و امام صادق عليهما السلام - به موجب فراهم شدن شرايط خاصّ زمانى - بيشترين آراى فقهى را ابراز داشته‌اند .
امام باقر عليه السلام در وسعت علم و دانش مشهور و ضرب المثل بود ، تا آنجا كه در كتابها به بهانه‌هاى مختلف از او ياد مىشود .
علماى اهل سنّت - چه معاصران آن حضرت و چه در اعصار بعد - دربارهء عظمت علمى و معنوى آن حضرت سخنها گفته‌اند .
عبد اللَّه بن عطاء مكّى مىگويد : « من دانشمندان را نديدم نزد كسى ، جز أبو جعفر ( محمّد بن على ) ، اين اندازه اظهار كوچكى نمايند . من خودم ديدم كه حكم بن عتبه ( م 114 ) با آن همه جلالت و عظمتى كه ميان مردم داشت ، در برابر آن حضرت ، همچون كودكى در برابر آموزگار بود » . « 3 »
ذهبى مىنويسد : « أبو جعفر باقر ، محمّد بن على بن الحسين ، پيشواى مورد اعتماد ، هاشمى علوى و بزرگ بنى هاشم در زمان خويش بود و در عصر خود ، به « باقر » شهرت يافت و اين لقب از جملهء « بقر العلم » ( شكافت دانش را ) گرفته شده است » . « 4 »
ابن خلكان در « وفيات الاعيان » مىنويسد :
« أبو جعفر محمّد بن زين العابدين ، ملقّب به باقر - بنا بر اعتقاد اماميّه - يكى از امامان دوازده‌گانه است . او پدر امام جعفر صادق است . باقر عليه السلام مردى دانشمند ، بزرگوار و بزرگ بود . او را باقر گفته‌اند ، چون علم و دانش را وسعت و گسترش بخشيد » . شاعر دربارهء وى گفته است :
« يا باقر العلم لاهل التّقى * و خير من لبّى على الاحبل »
« اى كسى كه براى اهل تقوا شكافنده دانش هستى و بهترين كسى مىباشى كه به پيمان‌هاى الهى لبيك گفت » . « 5 »
امام جعفر صادق عليه السلام كه آراى فقهى فراوانى از او نقل شده ، نقش مهمى در توسعه فرهنگى اسلام مخصوصاً فرهنگ اهل بيت دارد ، تا آنجا كه مذهب اماميّه ، به « مذهب جعفرى » معروف شده است . آن حضرت نيز مورد ستايش دانشمندان بزرگ اهل سنّت قرار گرفته است .
مالك بن انس ( پيشواى مذهب مالكى ) دربارهء وى مىگويد : « من فراوان به نزد او رفتم ، آن حضرت
( 1 ) . صحيح بخارى ، ج 6 ، ص 23 . ( 2 ) . الاستيعاب ، ج 3 ، ص 206 . ( 3 ) . القاب الرسول و عترته ، ص 56 ؛ تاج المواليد ، ص 29 و المستجاد من الارشاد ، ص 173 ( مطابق نقل موسوعة الفقه الاسلامى ، طبقاً لمذهب اهل البيت ، ج 1 ، ص 40 ) . ( 4 ) . تذكرة الحفّاظ ، ج 1 ، ص 94 . ( 5 ) . وفيات الاعيان ، ج 4 ، ص 174 .