شناخت نامهء كلينى و الكافى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٣
نكاتى دربارهء كتب اربعه
نكاتى دربارهء كتب اربعه
نكاتى دربارهء كتب اربعه
پيش از آشنايى با هر يك از كتب چهارگانه لازم است به دو نكته توجه كنيم :
1 . ناميده نشدن اين كتب به « صحاح اربعه » : مىدانيم كه اهل سنت از جامع بخارى و مسلم با نام صحيح بخارى و صحيح مسلم ياد كردهاند ، چنانكه گاه از كتب ششگانه اصلى اهل سنت نيز با عنوان « صحاح سته » ياد شده است ، اما عالمان شيعه با وجود روايات صحيح فراوانى كه در كتب اربعه وجود دارد ، هرگز اين كتابها را « صحاح اربعه » نناميدهاند . اين امر موجب شده است كه راه نقد و بحث در متن و سند روايات اين كتابها همچنان گشوده باشد .
2 . اصول خمسه و كتاب « مدينة العلم » در كلام برخى از عالمان : كسانى مانند شيخ شمس الدين محمد بن محمود آملى « 1 » ( م 752 ق ) و حسين بن عبدالصمد عاملى پدر شيخ بهايى « 2 » ( م 984 ق ) از « اصول « 3 » خمسه » حديثى ياد كردهاند ، « 4 » آنان « مدينة العلم » شيخ صدوق را كه گفته مىشود بيش از دو برابر كتاب من لا يحضره الفقيه ايشان بوده ، « 5 » نيز در جنب چهار كتاب مذكور قرار داده و از اين رو به « اصول خمسه » تعبير نمودهاند . اما متأسفانه كتاب « مدينة العلم » شيخ صدوق به دست ما نرسيده و تلاشهايى كه تاكنون براى يافتن نسخهاى از اين كتاب انجام گرفته ناكام مانده است .
( 1 ) . نفايس الفنون فى عرايس العيون ، ج 1 ، ص 397 . ( 2 ) . وصول الاخيار إلى اصول الاخبار ، ص 85 . وى گفته است : « و أصولُنا الخَمسة الكافى و مدينةُ العلمِ و كتابُ من لا يحضره الفقيه و التهذيبُ و الاستبصارُ » . ( 3 ) . اطلاق « اصل » بر اين كتب با اصطلاحى كه قبلًا براى « اصول اربعمائه » به كار مىرفت متفاوت است ، اصل در آنجا به معناى كتابهايى بود كه بدون واسطهء مكتوب از معصوم دريافت شده بود اما در اينجا مراد از كتب اصول كتابهاى اصلى و مهم حديثى است كه همان جوامع حديثىاند . ( 4 ) . قاضى نور اللَّه تسترى ( 956 - 1019 ق ) كتب مشهور حديثى شيعه را شش كتاب دانسته و در كنار كتب اربعه دو كتاب المحاسن تأليف أحمد بن محمد بن خالد البرقى و قرب الإسناد تأليف محمد بن عبداللَّه بن جعفر الحميرى را نيز افزوده است . المحاسن ، مقدمه مصحح ( سيد جلال الدين حسينى ) ، ص 10 ؛ نيز : فيض الاله فى ترجمة قاضى نور اللَّه ، سيد جلال الدين حسينى ، ص 71 به نقل از مصائب النواصب قاضى نور اللَّه تسترى . ( 5 ) . به تعبير ابن شهر آشوب اين كتاب داراى 10 جزء بوده در حالى كه كتاب من لا يحضره الفقيه 4 جزء است . ر . ك : معالم العلماء ، ص 147 .