شناخت نامهء كلينى و الكافى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٦٢

چكيده

در اين باره همه در نوعى عقايد تنزيهى ريشه دارد كه دست كم تأكيد بر آن در برخى محافل شيعى در آن زمان تازگى داشته است . از همين خطبه آغازين منظر كلينى به خدا ، انسان ، جامعه و تاريخ از نقطه نظر انديشه « نجات » و « تاريخ مقدس » قابل شناسايى است . كلينى در مورد ذات و صفات خداوند بر اين نكات تأكيد مىكند :

خداوند ذاتى است دست نايافتنى كه در عين جبروت و تعالى ذات ، مجارى ملكوت عالم در يد قدرت اوست . عالم را به ابداع و بدون يارى گرفتن از چيزى و به صورت « خلق لا من شيئ » آفريده است « 1 » و با ذات متصف به صفات ربوبى و اطلاقى خود در خلقت تصرف مىكند . خداوند بدون يارى گرفتن از حجابى كه مانع او از عالم مخلوق باشد در حجاب و ستر به سر مىبرد و ذاتى است دست نايافتنى . با اين وصف بدون آن‌كه نيازمند رؤيت باشد ، شناخته مىشود و بدون آن‌كه حاجتمند ميانجيگرى صورتى باشد ، به وصف مىآيد و بدون داشتن جسم به نعت مىآيد . خرد آدميان از دست يافتن به كنه ذات او ناتوان است و ابعاد او فراچنگ عقل بشرى قرار نميگيرد .

ذات خدا از هر گونه وهمى به دور است و در تيررس چشم هيچ موجودى قرار نمىگيرد . اما با اين وصف خدا سميع و عليم است و به همين دليل در عين علو ذات خود ، با جهان خلقت مرتبط است و اين نسبت ، ذات خداوند را از مقام علو خود بيرون نمىبرد ( با تعبير : « علا فاستعلى و دنا فتعالى » ) .

كلينى در دنباله به مسئله حجت خداوند و ارسال رسولان به منظور شناخت خدا مىپردازد و با تعابيرى از اين عقيده خود پرده بر مىدارد كه ذات خداوند كه براى خرد آدميان نايافتنى است ، تنها در سايه هدايت انبياء و حجتهاى الهى با « نور عقل » « 2 » مورد دلالت قرار مىگيرد ( با تعبير : « وليعقل العباد عن ربهم ما جهلوه فيعرفوه

( 1 ) . بر خلاف نظر متكلمان و موافق با نظر فيلسوفان اسلامى و عقايد اسماعيليان نوافلاطونى . در دنباله هم كلينىعقايدى در همين چارچوب ارائه مىدهد . اين نظر كلينى ريشه در سنتى از تفكر توحيدى امامان شيعى دارد كه در جاى ديگر آن را بررسى كرده‌ايم ؛ يعنى تقابل مسئله « خلق لا من شىء » با « خلق من لا شىء » . ( 2 ) . آنچنان‌كه در روايات كتاب الكافى عقل مورد توصيف قرار گرفته است كه مقصود از آن معنى اشراقى عقل است‌و نه آلت تفكر به معنى علم حصولى .