ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢١

2 - معقولات ثانيه در اصطلاح فلاسفه .

وجه تسميه اين دو طايفه از عوارض و محمولات را به معقولات ثانيه بيان كرده و گفته‌اند : « وجه التسميه على الاول ظاهر ، لانه اذا عقل عارضا ، لا يعقل الا عارضا لمعقول اخر ، و اما على الثانى فلانه ما لم يتطرق تحليل العقل و لم يعقل معروض اولا لا يعقل عارض ثانيا » .

ترجمه : وجه نامگذارى به معقول ثانى بنا بر اصطلاح نخست روشن است ، زيرا هرگاه مفهومى به عنوان عارض تعقل گردد ، جز به صورت عارض بر معقول ديگر تعقل نمىشود و اما بنا بر اصطلاح دوم ، به جهت اين‌كه اگر تحليل عقلى در كار نباشد به گونه‌اى كه نخست معروض ، تعقل نگردد ، عارض هم در مرتبهء دوم تعقل نخواهد شد .

نكته‌اى را هم در حاشيه يادآور شده‌اند ، و آن اينكه مقصود از ثانوى بودن معقول ، اين است كه در مرتبهء نخست از معقوليت نباشد ، هرچند در مرتبهء سوم يا چهارم يا بيشتر باشد ، مثلا : « نوعيت » را معقول ثانى مىنامند ، و حال آنكه در مرتبهء چهارم از معقوليت است ، زيرا نخست انسان تعقل مىشود ، و اين معقول نخست است ، آنگاه كليت عارض آن مىگردد ، و اين معقول دوم است ، سپس با افراد و مصاديق خود مقايسه مىگردد و ملاحظه مىشود كه ذاتى آنها است و عنوان ذاتيت عارض آن مىگردد و سپس ويژگى اينكه مفهوم انسان بر كثرت متفقة الحقيقه حمل مىگردد ، ملاحظه مىشود و عنوان نوعيت براى آن ثابت مىشود . و اين نظير هيولاى ثانيه است كه مقصود اين است كه ماده اولى نيست اگرچه ماده سوم يا چهارم يا بيشتر باشد « 1 » .

د : معقولات اوليه و ثانويّه در كلام حكيم طباطبائى ( ره ) : حكيم طباطبائى ( ره ) مفاهيم كلى و عقلى را به دو دسته تقسيم كرده‌اند :

1 - مفاهيم حقيقى . 2 - مفاهيم اعتبارى .

مفاهيم حقيقى همان مفاهيم ماهوى هستند كه گاهى در ذهن و گاهى در

( 1 ) شرح منظومه ، مقصد 1 ، غرر 8 .