ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٨٨

اصل عليت اصلى بديهى است

شرح مطالب :

در اين فصل دربارهء دو مطلب كه از احكام امكان است بحث گرديده است :

الف - ممكن در وجود خود احتياج به علت دارد .

ب - مناط احتياج به علت امكان است يا حدوث ؟

اكنون نظريه مصنف را پيرامون هردو مطلب مورد بررسى قرار مىدهيم :

اصل عليت اصلى بديهى است

اصل عليت اصلى بديهى است

به عقيدهء مصنف ( ره ) ، مطلب نخست از امور بديهى و بلكه از اوليّات است ، كه تصور موضوع و محمول و نسبت ، كافى در تصديق آن مىباشد ، مانند محال بودن اجتماع و ارتفاع نقيضين و سلب شىء از نفس و مانند آن .

قضيه مورد بحث ما عبارت است از اينكه : ماهيت امكانى در وجود خود احتياج به علت دارد . ( الممكن يحتاج فى وجوده الى العلة ) . اكنون اگر مفردات اين قضيه را به درستى تصور نمائيم در تصديق به آن درنگ نخواهيم كرد :

1 - ممكن يعنى ماهيتى كه در ذات نسبت به وجود و عدم يكسان است .

2 - وجود يعنى واقعيت عينى منشاء آثار .

3 - علت يعنى موجودى كه وجود ممكن را به او اعطاء مىكند .

4 - احتياج يعنى اينكه ممكن بدون علت ، واجد آثار وجودى نخواهد بود .

با توجه به اين مطالب چهارگانه كسى كه از فكر سالم و ذوق و طبع سليم برخوردار باشد ، در تصديق اين قضيه كه ممكن در وجود خود احتياج به علت دارد كمترين ترديد يا تأملى نخواهد كرد .

و در فصل پنجم نيز اين مطلب ( بديهى بودن نياز ممكن به علت ) يادآورى