ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٥٤

اشتباه ميان امكان ذاتى و امكان استعدادى

مىرود ، نه امكان ذاتى كه اعتبار عقلى است .

حاصل كلام در نقد و ارزيابى اولويت غيرى ، امور ياد شده در زير است :

1 - اگر معلول به محض اولويت تحقق يابد ، اصل محال بودن « ترجّح بلا مرجح » نقض مىگردد ، ( حكيم لاهيجى ( ره ) ) .

2 - ميان تساوى نسبت ماهيت به وجود و عدم و وجوب وجود يا عدم براى ماهيت واسطه‌اى وجود ندارد كه آن را اولويت بناميم . ( مصنف علامه ( ره ) در پاورقى ) .

3 - اولويت وجود به هنگام تحقق برخى از اسباب و شرائط ( نه علت تام ) ، امرى است ذهنى نه يك واقعيت عينى خارجى ، پس قائلان به اولويت ، ذهن را به خارج اشتباه كرده‌اند . ( فيلسوف شهيد مطهرى ( ره ) )

4 - اولويت ، پاسخگوى اين سؤال كه چرا يكى از دو طرف وجود و عدم بر ديگرى مقدم گرديده ، نيست ( مصنف علامه ( ره ) در متن )

5 - قائلان به اولويت ، امكان ذاتى را با امكان استعدادى اشتباه نموده‌اند .

( صدر المتألهين ( ره ) ) .

6 - تحقق معلول يا اولويت وجود ، به معناى تحقق معلول بدون تحقق علت تامه او است و آن به معناى وقوع معلول بدون علت بالفعل است ، كه امرى محال مىباشد . ( شارح ) .

نقد كلام مير سيد شريف : از مطالب ياد شده نادرستى سخنى كه مير سيد شريف در اين‌باره آورده است ، روشن گرديد . وى اگرچه اولويت را نادرست مىداند ، لكن گفته است دليلى كه بر نفى اولويت اقامه گرديده و گفته شده است :

تحقق معلول به واسطهء اولويت وجود محال است ، صحيح نيست ؛ زيرا منع و اشكال عقلى در اينكه معلول به واسطه رجحان و اولويتى كه از جانب علت براى آن حاصل مىشود تحقق يابد ، وجود ندارد و هرگز وقوع چنين پديده‌اى بسان تحقق يافتن يكى از دو طرف مساوى يا طرف مرجوح نمىباشد ، وقوع يكى از دو طرف مساوى يا طرف مرجوح از محالات واضح و بديهى است ، ولى وقوع طرفى كه از جانب علت