ترجمه خلاصه تفسير الميزان ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٦
[ آيهء ( 103 - 102 ) دربارهء حضرت سليمان ]
بود به مردم ياد دادند ؟ ( وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ ) : ( و نيز آنچه را بر دو فرشته در بابل ، هاروت و ماروت ، نازل شده بود ) و اختلاف هفتم ) ، در مورد عطف ( و ما انزل ) است كه عطف بر جملهء ( ما تتلوا ) است و يا ماء موصوله و عطف بر كلمه ( سحر ) است ، يعنى آنچه بر آن دو ملك نازل شده بود به مردم ياد مىدادند ، يا آنكه ( ما ) نافيه و ( واو ) استيناف است و جمله ربطى به ما قبل ندارد ، يعنى هيچ سحرى بر دو ملك نازل نشد ، و هاروت و ماروت دو ملك معصوم مانند باقى ملائكه بودند كه گفته مىشود آنها به مردم سحر تعليم مىدادند ، اختلاف هشتم ) ، آنكه بعضى از مفسّرين مىگويند ، انزال از آسمان بوده است و بعضى مىگويند انزال از بلنديهاى زمين است ، اختلاف نهم ) ، آنكه بعضى از مفسّرين مىگويند كه اين دو ، فرشته نبودند ، بلكه ملك بودند ، يعنى پادشاه يا ملك به معنى صالح يا متظاهر به اصلاح بوده‌اند ، ( وَ ما يُعَلِّمانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولا إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلا تَكْفُرْ ) : ( آنها به احدى سحر تعليم نمىدادند ، مگر بعد از آنكه زنهار مىدادند كه ما فتنه و آزمايشيم ، مبادا كفر ورزيد ) و يا اين علم را در موارد نامشروع به كار بنديد ، اختلاف دهم ) ، در مورد ( بابل ) است كه آيا منظور بابل عراق است يا بابل دماوند و يا از نصيبين گرفته تا رأس العين است ؟
اختلاف يازدهم ) ، در معناى ( ما يعلّمان ) است كه آيا معناى ظاهرى تعليم مطرح است و يا به معنى اعلام و آگاهى دادن است ؟ اختلاف دوازدهم ) ، در جمله ( فلا تكفر ) است كه آيا معنايش اين است كه با عمل سحر كفر نورز ، يا به آموختن آن و يا هر دو ؟ ( فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُما ) : ( پس مىآموختند از آن دو ) اختلاف سيزدهم ) ، در آنست كه آيا ( آن دو - منهما ) منظور هاروت و ماروت هستند ؟ يا از سحر و كفر ؟ و يا آنكه مردم از دو ملك بجاى آنچه به آنها تعليم مىدادند و نهى مىكردند از سحر كردن ، آنها بر هم زدن ميان زن و شوهر را انجام مىدادند ، ( ما يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ زَوْجِهِ ) : ( آنچه جدايى مىانداختند با آن بين مرد و همسرش ) ، اختلاف چهاردهم ) ، در اين جمله است كه آيا با سحر ميانه زن و شوهر دشمنى ايجاد مىكرده‌اند ؟ يا آنكه يكى از آن دو را مغرور