يادنامه علامه طباطبائى ( فارسى ) — الصفحة ٢١٧

قرآن و حكمت

براى هدايت و راهنمائى انسان است ( قرآن ) درمورد نفس چه مىفرمايد ؟ در قرآن دهها آيه دربارهء معرفت نفس و خصوصيات نفس و معرفى انفس مختلف از نفس اماره گرفته تا نفس ملهمه آمده است . افرادى هستند كه نفسشان « امارة به سوء » است و دائم براى بدى و رذالت و جنگ نقشه مىكشند ، قرآن دراين‌باره فرموده است : « إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ » .

نفس ديگر نفسى است كه در عين اينكه اقدام به بدى و شر مىكند هميشه در حال ملامت است : « لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ » . گناه مىكند اما درعين‌حال وجدان اوليه را از دست نداده است و مرتب تحت ملامت قرار مىگيرد .

البته گناه هم درجاتى دارد و گاهى اولياء هم خود را مذمت مىكنند كه چرا آنچنان‌كه بايد انجام نداده‌اند .

نفس مطمئنه نفسى است كه مطمئن به آيات خداست و هيچ دلهره‌اى ندارد ، مطالب برايش بقدرى روشن است كه مثل اينكه بهشت و جهنم را مىبيند . قرآن دربارهء چنين نفسى مىفرمايد : « يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً » . دراين‌حال ، نفس در افقى قرار گرفته كه نسبت به آيات و نعم خداوند مطمئن است و به راستى روح وسيع عقلانى پيدا كرده است .

قرآن دربارهء خصوصيات نفس و خاصيت دوبعدى آن‌كه همان خير و شر باشد مىپردازد : « فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها » ، و يا « هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ » . و يا از بعد روانكاوى و اينكه نفس حالت مثبت و منفى دارد ، هردو حالت را بيان مىكند ، حالت مثبت نفس همان خوف از خداست : « وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى » . تضرع در مقابل خداوند و خيفهء از او : « وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً وَ دُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ وَ لا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ » .