يادنامه علامه طباطبائى ( فارسى ) — الصفحة ٢١٢

قرآن و حكمت

خلق كرد و بر جاى خود قرار داد و عادلانه آفرينش را انجام داد . دربارهء خورشيد و ماه و تمامى موجودات كلمهء « حسبان » و « حساب » را مىآورد ، مثلا مىفرمايد : « الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ » ، يا در آياتى ديگر بيان مىكند كه بر تمام آفرينش و موجودات « ميزان » حكومت مىكند : « وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمِيزانَ » ما مىبينيم كه در موارد زيادى واژهء « قدر » يعنى به اندازه آفريده است ، آمده است : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » ، آن خدائى كه به اندازه قرار داد و سپس هدايت كرد ، در مقابل اين واژه‌ها خداوند مىفرمايد آفرينش باطل و عبث نيست : « ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا » ، ما اين آسمان و زمين و ما بين آن‌ها را باطل نيافريديم . « وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ » ، « وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ » ما اين‌ها را براى لعب و بازيچه نيافريديم همه بر روى حساب و اندازه است و از اين آفرينش غايت و هدفى دارد :

« لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ » ، اى انسان بدان كه اين آفرينش لهو نيست زيرا اگر قرار بود لهو باشد ما آن را از طرف خودمان قرار مىداديم ، و بعد مىفرمايد :

آفرينش نظام هستى همه بر نظام احسن بوده است و تفاوتى در آن مشاهده نمىكنيد : « ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ » .

در چنين نظامى خطور و شكاف و ضعفى نمىبينيد : « فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرى مِنْ فُطُورٍ » .

جهان‌بينىاى كه قرآن به ما مىآموزد چنين است . حال در اين تأمل كنيم كه تا چه اندازه سعى در جهت فهم اين جهان - بينى شده است و چقدر روى واژه‌هاى قرآن كار شده است . از ديدگاه قرآن كل نظام هستى اعم از خالق و مخلوقات است ، هم به خالق مىپردازد و هم هستى مخلوقات را تصديق و تأييد مىكند . ديدگاه قرآن نه ايده‌آليستى است و نه ماترياليستى بلكه