سيرى در سيره علمى و عملى علامه طباطبايى ( ره ) از نگاه فرزانگان ( فارسى ) — الصفحة ٦٢٨

1 - بررسى احاديث بداء

متن حديث : زرارة بن اعين از امام باقر يا امام صادق عليهما السّلام روايت كرده كه فرمودند « ما عبد اللّه بشىء مثل البداء » « 1 » يعنى خداوند با هيچ‌چيزى همانند اعتقاد به بداء پرستش نشده است .

استاد در اين زمينه مىفرمايد : بداء از صفات و خصوصياتى است كه گاهى اعمال و كارهاى اختيارى ما بدان موصوف مىشود ، از اين جهت كه آن كارها از روى علم و آگاهى و اختيار از ما سر مىزند ، چون هر كارى از كارهاى اختيارى كه ما انجام مىدهيم براى مصلحت و فايده‌اى است كه انگيزه ما در انجام آن نوع كار است همان مصلحت و فايده‌اى كه ما از آن آگاهى يافته‌ايم و به سبب آن دست به انجام آن كار زده‌ايم . پس ممكن است ما از يك مصلحت و فايده‌اى اطلاع پيدا كنيم و بخواهيم كارى را كه متضمن آن مصلحت و فايده است به جا آوريم .

سپس از يك مصلحت و فايده ديگرى كه بر خلاف مصلحت و فايده نخستين است ، مطلع و آگاه شويم و تصميم ما در انجام آن كار عوض شود . آنگاه مىگوييم :

بداء حاصل شده كه ما چنين كنيم . يعنى اين‌چنين براى ما روشن شد ، بعد از آن كه از ما پنهان بود .

پس بداء از نظر لغوى به معنى ظهور و آشكار شدن و در اصطلاح كلامى ، ظهور و پيدايى عمل و كارى است كه به علت خفاء علم به مصلحت ، بر ما پوشيده و پنهان بوده است .

بعدا در استعمال واژه بداء توسعه قائل شده‌اند و آن را بر هر عمل و كارى كه در ظاهر ، انجام خلاف آن متصور بوده است اطلاق كرده‌اند .

( 1 ) محمد بن يعقوب كلينى ، اصول كافى ، دار الكتب الاسلاميّه ، ج 1 ، كتاب التوحيد ، باب البداء ، ص 146 ، ح 1 .