در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ٤١٥

الفصل التّاسع و ينقسم العلم الحصوليّ ( 1 ) إلى حقيقيّ و اعتباريّ

كالماهيّة مقابل الوجود . و منها ( 1 ) : الاعتباريّ بمعنى ما ليس له وجود منحاز ، مقابل ما له وجود منحاز ، كالإضافة الموجودة بوجود موضوعها طرفيها ، مقابل الجوهر الموجود بنفسه .

و منها ( 2 ) : ما يوقع و يحمل على الموضوعات بنوع من التّشبية و المناسبة ، للحصول على غاية عمليّة ، كإطلاق الرّأس على زيد ، لكون نسبته إلى القوم كنسبة الرّأس إلى البدن ، حيث يدّبر أمرهم ، و يصلح شأنهم ، و يشير إلى كلّ بما يخصّه من واجب العمل .

چكيده

مفهوم كلى ( معقول ) حقيقى ( معقول اوّلى ؛ مفاهيمى كه هم در خارج موجود مىشوند و هم در ذهن ، مانند انسان ، ترس و سفيدى )

اعتبارى - معقول ثانوى فلسفى ( ثانوى ) - مفاهيمى كه حيثيت مصداقشان در خارج بودن است ، مثل وجود و صفات حقيقى وجود .

مفاهيمى كه حيثيت مصداقشان حيثيت در خارج نبودن است ، مثل عدم .

معقول ثانوى منطقى ، مفاهيمى كه حيثيت مصداقشان حيثيت در ذهن بودن است .

مفاهيمى كه هم بر واجب و هم بر ممكن حمل مىشود ، مفاهيم اعتبارى هستند .

مفاهيمى كه بر بيش از يك مقوله حمل مىشوند ، اعتبارى هستند .

مفاهيم اعتبارى حدّ نداشته و در حدّ ماهيتى نيز قرار نمىگيرند .

اعتباريت در برابر اصالت به معناى منشأ بالذات بودن براى آثار است .

اعتبارى به معناى آن‌چه وجود فى نفسه ندارد در برابر آن‌چه وجود فى نفسه دارد ، است .

( 1 ) - اعتبارى به معناى آن‌چه وجود فى نفسه ندارد و وجودش وجودى رابط و فى غيره است ، در برابر آن‌چه از وجود فى نفسه برخوردار است ، لذا همهء نسبت‌ها و روابط ، امورى اعتبارى هستند . ( 2 ) - به عبارت ديگر ، اين معانى از مشهورات بالمعنى الاخص است ؛ يعنى مفاهيمى هستند كه عقلا بر آن توافق كرده‌اند و واقعيتى وراى اين ندارند .