در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ٣١٥

الفصل الأوّل كلّ حادث زمانيّ مسبوق بقوّة الوجود

الفصل الأوّل كلّ حادث زمانيّ مسبوق بقوّة الوجود

الفصل الأوّل كلّ حادث زمانيّ مسبوق بقوّة الوجود

كلّ حادث زمانيّ فإنّه مسبوق بقوّة الوجود ( 1 ) ، لأنّه ( 2 ) قبل تحقّق وجوده يجب أن يكون ممكن الوجود ، يجوز أن يتّصف بالوجود كما يجوز أن لا يوجد ، إذ لو كان ممتنع الوجود استحال تحقّقه ، كما أنّه لو كان واجبا لم يتخلّف عن الوجود ، لكنّه ربّما لم يوجد ( 3 ) و إمكانه هذا ، غير قدرة الفاعل عليه ، لأنّ إمكان وجوده وصف له بالقياس إلى وجوده ، لا بالقياس إلى شيء آخر ، كالفاعل . ( 4 ) و هذا الإمكان أمر خارجيّ ، لا معنى عقليّ اعتباريّ ( 5 ) لا حق بماهيّة الشّيء ، لأنّه يتّصف بالشّدة و الضّعف ، و القرب و البعد ، فالنّطفة الّتي فيها إمكان أن يصير إنسانا أقرب إلى الإنسانيّة من الغذاء الّذى يتبدّل نطفة ، و الإمكان فيها أشدّ منه فيه . ( 6 )

( 1 ) - استدلالى كه براى اثبات اين مدعا بيان مىشود نخستين بار توسط ابن سينا بيان شده ( الهيات شفا فصل دوم از مقاله چهارم ) و صدر المتالهين نيز همان برهان را با اندك تعبيرى در اسفار آورده‌اند . اسفار ، ج 3 ، ص 49 - 52 . ( 2 ) - مقدمهء اول استدلال . ( 3 ) - مقدمهء دوم استدلال . البته اين مقدمه صرفا جنبه توضيحى دارد و در مقام رفع يك توهم است و نقش اساسى در استدلال ندارد و شايد به همين جهت است كه مؤلّف در نهاية الحكمه آن را حذف كرده‌اند . ( 4 ) - مقدمهء سوم استدلال . ( 5 ) - توضيح آن‌كه امكان ، اصطلاحات گوناگونى دارد و از جملهء آن‌ها امكان ذاتى و استعدادى است . امكان ذاتى عبارت است از سلب ضرورت وجود و عدم از ماهيت . اما امكان استعدادى ، عبارت است از حالت تهيؤ و آمادگى براى تبديل به شىء ديگر شدن . فرق اساسى ميان امكان ذاتى و استعدادى در آن است كه امكان ذاتى ، مفهومى اعتبارى و انتزاعى است كه وجود جداگانه‌اى در خارج ندارد ، بلكه فقط معروضش كه منشأ انتزاعش است ما به ازاى خارجى دارد ؛ يعنى وقتى مىگوييم انسان ممكن الوجود است ، چنين نيست كه در خارج امرى به نام امكان كه وجود خاصى براى خودش دارد عارض بر انسان شده باشد ، آن‌گونه كه علم و شجاعت بر انسان عارض مىشوند ، بلكه وقتى ذهن ، ماهيت انسان را من حيث هى اعتبار مىكند و آن را نه مقتضى وجود مىبيند و نه مقتضى عدم ، وصف امكان را از آن انتزاع كرده و بر آن حمل مىكند . اما امكان استعدادى ؛ امرى وجودى است و ما به ازاى خارجى دارد ؛ يعنى امرى حقيقى است نه اعتبارى . و به تعبير ديگر ، از معقولات اوليه است ، نه از معقولات ثانيهء فلسفى . و دليل بر امر وجودى بودن امكان استعدادى ، متصف شدن آن به شدت و ضعف و دورى و نزديكى و . . . است و اين‌ها اوصاف وجودى هستند و تنها شىء موجود مىتواند به آن‌ها متصف شود بر خلاف امكان ذاتى كه مفهومى متواطى است و هرگز به شدّت و ضعف متصف نمىگردد . ( 6 ) - اين برهان ، تام نيست ، زيرا در مقدمهء نخست ، امكان ذاتى اثبات شده كه امرى اعتبارى و انتزاعى است ، اما در مقدمهء سوم امكان به معناى آمادگى و تهيّؤ يك شىء براى تبديل شدن به شىء ديگر در نظر گرفته شده و اين غير از امكان ذاتى