در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٤

الفصل التّاسع في نفي القول بالاتّفاق ( 1 ) ، و هو انتفاء الرّابطة بين ما يعدّ غاية للأفعال و بين العلل الفاعليّة .

2 - امور اكثرى ، مانند بچهء پنج‌انگشتى ؛

3 - امورى مساوى ، نشسته يا ايستاده بودن يك نفر ؛

4 - امور اقلّى ، مانند بچهء شش‌انگشتى .

مدعا اين است كه اگر هرپديده‌اى با آن‌چه علّت حقيقى آن است سنجيده شود روشن خواهد شد كه همهء پديده‌هاى ممكن از قسم نخست ( دائمى ) هستند كه صدورشان از علّت و ترتّب‌شان بر فعل ، هميشگى و دائمى است و قول به اتفاق درواقع از جهل به اسباب حقيقى و نسبت دادن غايت به غير صاحب غايت ناشى مىشود .

غايت‌هايى كه بر افعال فاعل‌ها مترتب مىشود غايت‌هاى ذاتى و دائمى براى علت‌هاى حقيقى خود هستند و اثرهايى كه به وسيلهء قدرت بر فعل فاعلى مترتب مىگردد و امور اتفاقى ناميده مىشود درواقع ، غايت‌هاى بالعرض‌اند كه به غير اسباب حقيقى خود نسبت داده مىشوند و اگر همان امور اقلى و نادر به علت‌هاى حقيقى خود نسبت داده شوند دائمى و هميشگى خواهند بود ، چون ترتب غايات ذاتى بر علل حقيقىشان هميشگى و تخلف‌ناپذير است .

منابع بيشتر براى مطالعه

شرح مختصر شرح منظومه ، ج 2 ، ص 80 .

طبيعيات شفا ، فصل سيزدهم و چهاردهم از مقالهء نخست .

پرسش

1 - اتفاق به چه معناست ؟ نظريه قائلان به اتفاق را بيان كنيد .

2 - اقسام پديده‌هاى ممكن را بنويسيد و توضيح دهيد تأثيرگذارى اسباب حقيقى به طور دائمى و هميشگى است يا اتفاقى .

3 - مراد از غايت بالذات و غايت بالعرض چيست ؟ توضيح دهيد .