در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٣

الفصل الأوّل في إثبات العلّيّة ( 1 ) و المعلوليّة و أنّهما في الوجود

چكيده

1 - قانون عليّت ، يعنى اين‌كه ماهيت در وجود و در عدم خود نيازمند غير مىباشد ، زيرا :

اوّلا : ماهيت نمىتواند وجود يا عدم را براى خود رجحان دهد ؛

ثانيا : ترجيح بدون مرجّح محال است ؛

پس ماهيت در وجود و عدم خود نيازمند عاملى بيرون از ذات خود است .

2 - رابطهء علّيت ، رابطه‌اى وجودى است و همواره ميان دو موجود برقرار مىشود .

بنابراين ، ماهيت تنها در هستى و وجود خودش محتاج به وجود ديگر است ، اما نيازمند دانستن ماهيت در عدم به علّت ، همراه با مسامحه است .

3 - علّت ، موجودى است كه به گونه‌اى هستى ماهيت به آن توقف دارد . و معلول چيزى است كه در هستى خودش وابسته به غير ( علّت ) مىباشد .

4 - مجعول علّت ، يعنى آن‌چه علّت را جعل مىكند و به آن تحقق مىبخشد از سه صورت خارج نيست ؛

الف ) وجود معلول كه مؤلف همانند ديگر پيروان حكمت متعاليه بر آن است كه مجعول بالذات ، علّت وجود معلول است ؛

ب ) ماهيت معلول ، اثر جعل شدهء ماهيت نيست ، زيرا ماهيت امرى اعتبارى است ، در حالى كه اثر علّت در معلول ، امرى اصيل است .

ج ) اتصاف و ارتباط ماهيت معلول به وجود ، اين نيز نمىتواند اثر مجعول باشد ، زيرا اين ارتباط يك معناى نسبى و وابسته به دو طرف خود است و هرگز امر اصيل خارجى نمىتواند وابسته به دو امر اعتبارى و غير اصيل باشد .