در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ١٩٠

تتمّة ( 3 )

چكيده

اجسام پيرامون ما آثار و خواص و ويژگىهاى مختلفى دارند . منشأ و مبدأ اين اختلافات از چند احتمال خارج نيست :

احتمال اوّل ، مادهء اولى : نمىتواند منشأ اختلاف باشد ، زيرا خاصيت آن قبول و پذيرش است لذا نمىتواند منشأ يك فعليت شود و هم‌چنين در همهء اجسام مشترك است و آثار مختلف را به امر واحد و مشترك نمىتوان مستند ساخت ؛

احتمال دوّم ، صورت جسميّه : نيز نمىتواند منشأ آثار مختلف شود ؛ زيرا صورت جسميّه نيز امرى مشترك است و به امر واحد نمىتوان آثار مختلف را مستند ساخت ؛

احتمال سوم ، اعراض : نمىتواند مبدأ آثار مختلف باشد به اين صورت كه هراثرى به واسطهء اثر و پيش از خود تخصص يافته باشد و اثر سابق ، زمينه به وجود آمدن اثر بعد مىباشد ، زيرا مستلزم دور يا تسلسل مىشود .

احتمال چهارم ، امر جوهرى كه متحد با جسم باشد :

با بطلان سه احتمال اوّل ، احتمال چهارم به اثبات مىرسد . زيرا دليلى كه در متن بيان شده از نوع برهان سبر و تقسيم است و تمام احتمالات ممكن مطرح و يكىيكى نقد و بررسى شده و در نهايت تنها يك احتمال از ميان آن‌ها كه همان احتمال چهارم باشد باقى مىماند .