در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — الصفحة ١١١

الفصل الثّاني انقسام الموادّ إلى ما بالذّات و ما بالغير و ما بالقياس

امتناع بالذات : جايى كه وجود براى چيزى ذاتا محال باشد .

امتناع بالغير : معلول درصورتىكه علت وجودش تحقق نداشته باشد وجودش ممتنع بالغير است .

امتناع بالقياس : هرگاه ميان وجود دو چيز رابطهء وجوب بالقياس برقرار باشد ميان وجود هريك و عدم ديگرى رابطهء امتناع بالقياس خواهد بود .

امكان بالذات : جايى كه چيزى با نظر به ذاتش نه اقتضاى وجود دارد و نه اقتضاى عدم .

امكان بالقياس : جايى كه تلازم يا تعاندى ميان دو شىء برقرار نباشد .

تحقق امكان بالغير محال است ، زيرا شىء يا ضرورت وجود دارد يا ضرورت عدم ، يا نه ضرورت وجود و نه ضرورت عدم ، و اگر شىء واجب بالذات يا امتناع بالذات داشته و در عين حال امكان بالغير پيدا كند ، مستلزم زوال وجوب و امتناع ذاتى شده و اين همان انقلاب ذاتى است كه امرى است محال ، و اگر ممكن بالذات باشد و عاملى خارجى امكان ديگرى به آن داده باشد لغو است .

پرسش

1 . مقصود از وجوب و امكان و امتناع بالذات چيست ؟

2 . در چه صورت وجوب ، امكان و امتناع بالغير خواهد بود ؟

3 . مراد از وجوب و امكان و امتناع بالقياس چيست ؟

4 . چرا تحقق امكان بالغير محال است ؟