روش علامه طباطبايى در تفسير الميزان ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٥

5 - معاد

در معناى آيهء : « أَ فَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ » گويد : اگر جهان را با آسمان و زمين و آنچه در آنهاست خلق كرديم و در ابتداى خلقت با قدرت و علم خود به بهترين نظام تدبيرش نموديم و در انجام آن از جنبه علم و قدرت عاجز نشديم ، همچنين از خلقت جديد يعنى تبديل عالم به خلقت ديگر عاجز نيستيم . پس شكّى در قدرت ما نيست ولى كفّار در اين معنا شك دارند و با داشتن شكّ ، نمىتوانند به آخرت و خلقت جديد ايمان بياورند . « 94 »

در پاسخ به شبهه منكرين معاد جسمانى كه در آيهء : « إِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَ إِذا كُنَّا تُراباً أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ » « 95 » حكايت شده است ، علّامه گويد :

جهات مختلفى در اين شبهه وجود دارد و خداى سبحان به تمام آنها پاسخ مناسب را داده است .

يكى از اين شبهات ، بعيد دانستن تبديل خاك به انسان تمام عيار است .

خداى تعالى در جواب اين شبهه مىگويد : « يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ » .

شبهه ديگر استبعاد اعادهء معدوم است كه قرآن چنين پاسخ مىدهد : « وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ » .

شبهه سوّم اينكه : انسان وقتى مرد ماهيت خود را از دست مىدهد و از او چيزى نمىماند تا با خلقت جديد لباس وجود بر تن كند . علّامه اين شبهه را بدين گونه مردود شناخته كه نفس انسان با مرگ نابود نمىشود زيرا حقيقت مرگ اينست كه خداوند روح را از بدن گرفته و رابطهء روح از بدن منقطع مىشود و از آن پس برانگيخته خواهد شد بدين‌سان كه خداوند بدن را زنده كرده و روح مجددا به آن باز

( 94 ) - الميزان : 18 / 346 ، ق : 15 . ( 95 ) - رعد : 5 .