روش علامه طباطبايى در تفسير الميزان ( فارسى ) — الصفحة ٢٤٧

فصل سوم جنبه عقلى الميزان

« تكلّم فى القرآن » گفتارى است كه از روى علم و آگاهى نباشد . « 3 » اين مطلب نيز از رسول خدا ( ص ) روايت شده كه : « من قال فى القرآن به غير علم فليتبوّأ مقعده من النّار » . « 4 » علّامه مىافزايد : اين نهى ، مربوط به كسانى است كه قرآن را با توجّه با وسايل فهم زبان عربى ، تفسير كنند و بخواهند كلام الهى را به سخن مردم قياس گيرند . درحالىكه خداوند سخن گفتن از روى ناآگاهى را نهى كرده و مىفرمايد : « وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ » و نيز مىفرمايد : « يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ » . البته نهى در حديث فوق الذكر ، آن روش عقلى را شامل نمىشود كه در آن مقدّمات لازم « 5 » چون : تسلّط به لغت ، تاريخ ، علوم قرآن ، فقه ، اصول ، علم كلام و علوم ديگر در آن رعايت شده باشد . « 6 »

در اينجا لازم است با اندكى تأمّل ، نگرش علّامه نسبت به جايگاه عقل را بشناسيم :

1 - علّامه اظهار مىدارد كه بيش از 300 آيه در قرآن وجود دارد كه مردم را به تفكّر ، تذكّر و يا تعقّل دعوت مىكند يا اينكه به نبىّ اكرم ( ص ) برهانى را براى اثبات حقّ يا ردّ باطل ارائه مىدهد ، مانند آيهء : « وَ مِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً فَيُحْيِي بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » و حكايت گفتار لقمان با فرزندش : « وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ لا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ » و آيهء : « قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّهِ شَكٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » . همچنين علّامه به اين نكته اشاره مىكند كه خداى تعالى در قرآن حتّى در يك آيه هم از ما ايمان كوركورانه به خود يا آنچه فروفرستاده و يا پيمودن راهى بدون آگاهى را نمىخواهد حتّى ما را نسبت به فهم فلسفه برخى از احكام و قوانين راهنمايى مىكند . مانند آيهء : « إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ

( 3 ) - الميزان : 3 / 80 . ( 4 ) - سنن ترمذى ؛ ابواب تفسير القرآن ، باب : ما جاء فى الذى يفسر القرآن برأيه . ( 5 ) - الميزان : 3 / 75 - 81 ، اسراء : 36 ، نساء : 46 . ( 6 ) - الاتقان : سيوطى : 4 / 213 - 215 . العلوم الذى يحتاجه المفسر .