مجموعه رسائل ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٠٩

1 - روش تحقيق علمى و راه رسيدن به حقيقت

حقيقت را بيان مىفرمايد و براى رسيدن به حقيقت راهى را توصيه مىفرمايد كه بر اساس برهان و استدلال استوار باشد و در اين شيوهء استدلال هرگز به سخن اين و آن ، و يا مسلم بودن مطلب ، پيش گروهى از دانشمندان و يا مورد اتفاق بودن آن در نزد گروهى ديگر اعتنا نمىشود .

از لطيف‌ترين بيانات در اين زمينه سخن شيواى حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام هفتمين پيشواى شيعيان است كه در ضمن وصيتى به هشام مىفرمايد :

يا هشام ؛ لو كان في يدك جوزة و قال الناس : لؤلؤة ماكان ينفعك وأنت تعلم أنّها جوزة ، ولو كان فى يدك لؤلؤة و قال الناس : إنّها جوزة ما ضرّك وأنت تعلم أنّها لؤلؤة ؛ « 1 »

اى هشام ، اگر در دست تو گردويى باشد ولى مردم بگويند كه درّ گرانبهايى است ، تو را سودى نمىبخشد ، زيرا تو خود مىدانى كه گردو است . و اگر در دست تو درّ گرانبهايى باشد و مردم بگويند كه گردو است به تو ضررى نمىرساند زيرا تو خود يقين دارى كه آن درّ گرانبهاست .

شبيه اين بيان عبارت لطيفى است كه به اميرمؤمنان عليه السلام منسوب است .

لاتنظر إلى من قال و انظر إلى ما قيل ؛ « 2 »

گوينده را ننگر ، سخن را بنگر .

و بيان ديگر آن حضرت :

لاعلم كالتفكير ؛ « 3 »

دانشى چون انديشيدن نيست .

( 1 ) . تحف القول ، ص 285 ( 2 ) . شرح غررالحكم و دررالكلم ، ج 6 ، ص 266 كه به اين عبارت نقل كرده است : « لاتنظر من قال و انظر الى ما قال ؛ نگاه نكن به آن كه گفته ، نگاه كن به آن چه گفته » ( 3 ) . نهج البلاغه ، صبحى صالح ، ص 488