ترجمه و شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٨٣
لذت از امور وجودى و ألم از امور عدمى است
و ثباتها . و الألم الحسّيّ و الخياليّ و العقليّ على خلاف اللذّة في كلّ من هذه الأبواب .
و اللذّة على أيّ حال وجوديّة ؛ و الألم عدميّ ، يقابلها تقابل العدم و الملكة .
لا يقال : لا ريب في أنّ الألم شرّ بالذات ؛ و إذ كان هو إدراك المنافي بما أنّه مناف ، كان أمرا وجوديّا ، لأنّ الإدراك أمر وجوديّ ؛ و بهذا ينفسخ قولهم : إنّ الشرّ عدم لا غير .
حاصل مىگردد آنگاه كه هريك از اين حواس به ادراك چيزى كه ملايم با آنهاست نايل مىشوند . ] مانند ادراك شيرينى از طريق حس چشايى ، و يا ادراك بوى خوش از طريق حس بويايى .
لذت خيالى : لذت خيالى عبارت است از آنكه نفس [ توسط قوهء خيال ] صورتهاى خيالى را كه از برخى امور حسى لذتبخش مىسازد ، ادراك نمايد .
لذت عقلى : لذت عقلى عبارت است از آنكه نفس [ توسط قوهء عاقله ] بعضى از كمالات راستين عقلى را كه بدان نايل آمده ، ادراك نمايد . لذت عقلى از ديگر لذات شديدتر و قوىتر مىباشد ، چراكه از ماده مجرد است و داراى ثبات و دوام مىباشد .
ألم حسى در برابر لذت حسى ، و ألم خيالى در مقابل لذت خيالى و ألم عقلى نيز در برابر لذت عقلى مىباشد .
لذت از امور وجودى و ألم از امور عدمى است
لذت از امور وجودى و ألم از امور عدمى است
لذت بههرحال ، [ خواه لذت حسى و خواه لذت خيالى و يا عقلى ] ، يك امر وجودى است ، اما ألم يك امر عدمى است و نسبتش با لذت ، نسبت عدم ملكه به ملكه مىباشد . [ بنابراين ألم عبارت است از عدم لذت در آنجا كه شأنيت لذت وجود دارد . ]
يك اشكال : ترديدى نيست كه ألم « شرّ بالذات » است ، [ يعنى ألم بدون در نظر گرفتن هر چيز ديگر خودش ذاتا شرّ و نامطلوب است . ] و از طرفى ألم عبارت است از « ادراك منافى از آن جهت كه منافى است » ، و لذا يك امر وجودى مىباشد ؛ زيرا