ترجمه و شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٨٧
بررسى اشكالهاى وارد شده بر نظريهء وجود ذهنى
و الثانويّة - و لا معنى للدخول و الاندراج تحت مقولة إلّا ترتّب آثارها الخارجيّة ؛ و إلّا فلو كان مجرّد انطباق مفهوم المقولة على شيء كافيا في اندراجه تحتها ، كانت المقولة نفسها مندرجة تحت نفسها ؛ لحملها على نفسها ، فكانت فردا لنفسها . و هذا معنى قولهم : إنّ الجوهر الذهنيّ جوهر بالحمل الأوّليّ لا بالحمل الشائع .
و أمّا تقسيم المنطقيّين الأفراد إلى ذهنيّة و خارجيّة ، فمبنيّ على المسامحة ، تسهيلا للتعليم .
و يندفع بما مرّ إشكال أوردوه على القول بالوجود الذهنيّ ، و هو أنّ الذاتيّات
و از طرفى معناى دخول و اندراج شىء تحت يك مقوله چيزى جز ترتب آثار خارجى آن مقوله بر آن شىء نيست . [ و بنابراين صرف انطباق مفهوم يك مقوله بر يك شىء براى اندراج آن شىء تحت آن مقوله كفايت نمىكند ، ] زيرا اگر صرف انطباق مفهوم يك مقوله بر يك شىء براى اندراج آن شىء در آن مقوله كافى بود ، لازم مىآمد كه مقوله خودش مندرج در خودش بوده و مصداق و فردى از خودش باشد ، زيرا هر مقولهاى بر خودش حمل مىشود . [ مثلا بايد مفهوم جوهر ، فردى از مقولهء جوهر باشد زيرا جوهر ، جوهر است . و حال آنكه ضرورتا چنين نيست . ] و مقصود حكما از اين گفتارشان كه : « جوهر ذهنى به حمل اولى جوهر است ، نه به حمل شايع » همين مطلبى است كه بيان شد . [ يعنى جوهر ذهنى فقط داراى مفهوم جوهر است ، اما آثار آن را ندارد ، و در نتيجه مندرج در مقولهء جوهر نبوده و مصداق آن نمىباشد . ]
و امّا اينكه علماى منطق گفتهاند : « افراد ماهيت بر دو دستهاند : افراد ذهنى و افراد خارجى » [ و در نتيجه مفاهيم موجود در ذهن را نيز مندرج تحت ماهيات خارجى دانستهاند . ] گفتارى از روى تسامح است كه براى هموار ساختن امر تعليم و آموزش بيان شده است .
بررسى اشكالهاى وارد شده بر نظريهء وجود ذهنى
بررسى اشكالهاى وارد شده بر نظريهء وجود ذهنى
با توجه به مطلب ياد شده پارهاى از اشكالهايى كه بر نظريهء وجود ذهنى وارد شده