ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٤١

فرق ميان امكان استعدادى و امكان ذاتى

الواقعة فى مجرى تكوّن الانسان .

و لذا كان الامكان الاستعدادىّ قابلا للشدّة و الضعف ، فامكان تحقّق الانسانيّة فى العلقة أقوى منه فى النّطفة ؛ بخلاف الامكان الذاتىّ ، فلا شدّة و لا ضعف فيه . و لذا أيضا ، كان الامكان الاستعدادىّ يقبل الزّوال عن الممكن ، فانّ الاستعداد يزول بعد تحقّق المستعدّ له بالفعل ؛ بخلاف الامكان الذاتىّ فانّه لازم الماهيّة ، هو معها حيثما تحقّقت .

و لذا أيضا كان الامكان الاستعدادىّ ، و محلّه المادّة بالمعنى الأعمّ ، يتعيّن معه الممكن المستعدّ له ، كالانسانيّة الّتى تستعدّ لها المادّة ؛ بخلاف الامكان الذاتىّ الذى فى الماهيّة ، فانّه لا يتعيّن معه لها الوجود او العدم .

و الفرق بين الامكان الاستعدادىّ و الوقوعىّ : أنّ الاستعدادىّ إنّما يكون فى المادّيّات و الوقوعىّ أعمّ موردا .

فرق ميان امكان استعدادى و امكان ذاتى در آن است كه امكان ذاتى ، چنان‌كه خواهد آمد ، « 1 » يك وصف اعتبارى است كه به واسطهء تحليل عقلى ، ماهيت از آن جهت كه ماهيت است ، بدان متصف مىگردد . اما امكان استعدادى ، يك وصف وجودى است و فقط ماهيت موجود بدان متصف مىگردد . به عنوان مثال : امكان ذاتى ، وصف انسانى است كه فقط به ذاتش نظر شده ولى امكان استعدادى ، وصف نطفه‌اى است كه در مسير تكوّن انسان قرار گرفته است . و ازاين‌روست كه :

اوّلا : امكان استعدادى قابل شدت و ضعف است ، مثلا امكان تحقق انسانيت در علقه بيش از امكان تحققش در نطفه است ، بر خلاف امكان ذاتى كه شدت و ضعف در آن راه ندارد .

و ثانيا : امكان استعدادى يك پديده ، قابل زوال و نابودى است ، زيرا وقتى آن‌چه آمادگى براى به وجود آمدنش بود ( يعنى مستعد له ) فعليت پيدا كرد ، آن حالت آمادگى از بين مىرود ، بر خلاف امكان ذاتى كه هميشه همراه و ملازم ماهيت است و از آن منفك نمىشود .

( 1 ) . فصل هفتم .