ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٨٨
بيانى از استاد مطهرى در تبيين نظريهء حكما
مىپذيرد كه وقتى نسبت به چيزى علم مىيابد و از آن آگاه مىگردد - فى المثل كسى را كه تاكنون نديده بود مىبيند يا صدايى را كه تاكنون نشنيده بود مىشنود و يا مزه‌اى را كه تاكنون نچشيده بود مىچشد - تغييرى در او پديد آمده و واجد چيزى مىشود كه پيش از اين ، فاقد آن بوده است ، و چنين نيست كه حالت فعلى وى با حالت پيشين او يكسان بوده باشد . آن‌چه كه او هم‌اكنون واجد آن است و پيش از اين فاقد آن بود ، همان است كه حكما آن را وجود ذهنى مىنامند . البته فلاسفه در مقام اثبات اين مدعا به اين مقدار بسنده نكرده‌اند ، بلكه براهينى نيز براى اثبات آن اقامه كرده‌اند كه شرحش خواهد آمد .
مطلب دوم : مطلب دومى كه حكما مدعى آنند ، اين است كه ذات و ماهيت اشيا در وجود ذهنى آنها محفوظ است . يعنى آن‌چه در ذهن موجود مىشود از جهت ماهيت ، هيچ فرقى با مابازاى خارجى خود ندارد . مثلا مفهوم ذهنى سفيدى و سياهى ، ماهيتش همان ماهيت سفيدى و سياهى خارجى بوده و هيچ تفاوتى با آن ندارد . هم‌چنين تصورى كه از خاك ، طلا ، آهن و غير آن داريم ، از جهت ماهيت با خاك ، طلا و آهنى كه در خارج موجود است هيچ تفاوتى ندارد . فرق اين موجودات ذهنى ، با آن موجودات خارجى فقط و فقط در نحوهء وجود آنهاست ، نه در ماهيتشان .
حاصل آن‌كه حكما مىگويند : وقتى انسان از جهان خارج آگاه مىشود ، خودش مىشود جهانى بنشسته در گوشه‌اى ، يعنى تمام اين ماهيات خارجى كه او از آنها آگاه شده ، عينا در ذهنش تحقق مىيابد .
بيانى از استاد مطهرى در تبيين نظريهء حكما
بيانى از استاد مطهرى در تبيين نظريهء حكما
استاد مطهرى در تبيين اين نظريه بيانى شيوا دارد كه ذكر آن در اين‌جا ما را در فهم سخن حكما يارى مىدهد . ايشان مىگويد :
اين فرضيه ( يعنى فرضيهء مشهور حكما در مسئلهء وجود ذهنى ) بر اين اساس است كه ادراكات ما از اشيا يعنى حضور همان ذات اشيا - نه وجود اشيا - در