شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٢٦

[ قول اوّل : جسم مركّب از اجزائى كه داراى اوضاع بوده ]

فصل چهارم در ماهيّت جسم

فصل چهارم در ماهيّت جسم

شكىّ نيست در وجود جسم به معناى جوهرى كه ممكن است فرض شود در آن خطوط سه‌گانه متقاطع بر زواياى قائمه ، گرچه اين خطوط متقاطع بالفعل ، در آن ، موجود نباشد ، مثل كره و استوانه .

پس حوّاس ما كه علوم ( مادّى تجربى ) ما به آنها ، منتهى مىشود گرچه اين حوّاس ، ما را به موجود جوهرى نمىرساند ( بلكه ) تنها حوّاس ( ظاهرى ) ، حالات اجسام و اوصاف عرضى آن را از قبيل رنگ و شكل و وزن و نرمى و درشتى و ساير خواصّ ، ادراك مىنمايد و لكن انواع تجربه‌ها ، بطور قطعى ، ما را به اين حقيقت هدايت مىنمايد كه ما بين سطوح و نهايت‌هاى اجسام ، فى الجمله پر و مملّو است و از جوهر داراى امتداد در جهات سه‌گانه خالى نيست .

آنچه را كه حسّ ما از اين جوهر ممّتد در جهات سه‌گانه مىبايد يك امر متّصل واحدى است كه بالفعل ، قبول قسمت به اجزاء مىنمايد ، نه اينكه مجموعه‌اى از اجزاء بالفعل بوده ، كه داراى فواصل مىباشد .

[ اقوال هفتگانه در ماهيت جسم ]

[ اقوال هفتگانه در ماهيت جسم ]

اين‌كه گفته شد به ملاحظهء حسّ بود و اما به حسب حقيقت ، فلاسفه در اين ، اختلاف داشته اقوالى ذكر كرده‌اند بدين ترتيب :

[ قول اوّل : جسم مركّب از اجزائى كه داراى اوضاع بوده ]

[ قول اوّل : جسم مركّب از اجزائى كه داراى اوضاع بوده ]

قول اوّل : جسم ( يعنى اين جوهر ممّتد در جهات سه‌گانه ) مركّب از اجزائى كه داراى اوضاع بوده ، اصلا تجزّى و انقسام را قبول نمىكند نه در خارج و نه در وهم و نه در عقل ، اين