شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٠

و امّا اعتبار دوّم : ( به شرط لا )

فصل دوّم در اعتبارات ماهيّت

فصل دوّم در اعتبارات ماهيّت

براى ماهيّت در مقام تحقّق نسبت به خصوصيّاتى كه مقارن آن هستند ( از قبيل خصوصيّات جسمى و زمانى و مكانى و غير آنها ) اعتبارات سه‌گانه‌اى وجود دارد :

1 - اعتبار ماهيّت به شرط شىء .

2 - اعتبار ماهيّت به شرط لا .

3 - اعتبار ماهيّت لا به شرط .

ماهيّت به حكم عقل منحصر در اين سه قسم است :

امّا اعتبار اوّل : ( به شرط شىء )

امّا اعتبار اوّل : ( به شرط شىء )

اين است كه ماهيّت با خصوصيّاتى كه مقارن با ماهيّت بوده ملحق به آن است ملاحظه شود بطوريكه ماهيّت بر مجموع آن ، صادق بيايد مثل اينكه ماهيّت انسان را اخذ بكنيم به شرط اينكه آن ماهيّت با خصوصيّات ( مثلا ) زيد ، همراه باشد تا در نتيجه بر زيد صادق بيايد .

و امّا اعتبار دوّم : ( به شرط لا )

و امّا اعتبار دوّم : ( به شرط لا )

اين است كه ماهيّت به تنهائى مورد ملاحظه باشد و اين بر دو وجه ممكن است مورد لحاظ واقع شود :

وجه اوّل : اينكه نظر ، منحصر در ذات ماهيّت شود با قطع نظر از ما عداى ماهيّت و اين است مراد از اعتبار به شرط لا در مباحث ماهيّات ( يعنى جز ماهيّت چيزى از خصوصيّات آن موردنظر و ملاحظه نباشد ) .

وجه دوّم : اينكه ماهيّت به تنهائى مورد ملاحظه قرار گيرد به نحوى كه اگر هر چيزى را