فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٩١

بيان دو خصوصيت براى مقوله أن يفعل و أن ينفعل

گرما به كترى مىدهد و كترى حرارت را از شعلهء چراغ مىستاند . هيئت و حالتى از اين تأثير و تأثر براى شعله و كترى حاصل مىشود كه ما از آن به مقولهء أن يفعل و ان ينفعل ياد مىكنيم .

بيان دو خصوصيت براى مقوله أن يفعل و أن ينفعل

بيان دو خصوصيت براى مقوله أن يفعل و أن ينفعل

متن

و من خاصّة هاتين المقولتين : ( أوّلًا ) : كما يظهر . . . من جملة ماله من الحركة .

ترجمه

از جمله خصوصيات اين دو مقوله اين است كه :

اولًا اين دو مقوله بر مقولات ديگر چون كيف ، كم ، وضع و غير اينها عارض مىشوند .

وثانياً معروض اين دو مقوله از آن جهت كه معروض اين دو مقوله هست خالى از حركت نيست .

لذا از اين دو مقوله تعبير مىشود به أن يفعل و أن ينفعل كه ظهور در حركت و تدريج دارد و از اين دو ، به فعل و انفعال - كه اى بسا در تأثير و تأثر دفعى غيرتدريجى استعمال مىشوند - تعبير نمىشود .

خلاصه آن كه اين دو مقوله عبارتند از دو هيئتى كه عارض بر معروض‌هايى مىشوند كه نوعى از حركت براى آنها ثابت است .

شرح

اكنون دو خصوصيت براى اين دو مقوله برمىشمرند . نخست اين كه اين دو مقوله خود عارض و قائم بر ديگر مقولات مانند كيف ، كم و وضع هستند .

اما مقولهء كيف . به عنوان مثال سواد و بياض كه از مقولهء كيف هستند معروض اين دو مقوله واقع مىشوند . به عنوان نمونه اگر ذغال سياهى روى جسم سفيدى كشيده شود يا تكه گچى روى تخته سياه كشيده شود ، مادامى كه اين سياهى ذغال يا سفيدى گچ در جسم مقابل تأثير مىگذارد مقوله أن يفعل در خارج متحقق مىگردد . همانطور كه مادامى كه جسم متقابل از سياهى ذغال يا سفيدى گچ تأثير مىپذيرد مقولهء