فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧١١

قواى سه گانه در انسان

آن قوّه ادراك است ؛ خواه امور مربوط به عمل را درك كند يا امور مربوط به مسائل نظرى را . مقصود از عقل عملى در عبارت كتاب همين معناى دومى است .

بر اين اساس خلق اختصاص به انسان خواهد داشت و اگر به حيوانات نسبت داده شود مانند آن‌كه بگوييم طاووس داراى خلق عجب و روباه داراى خلق مكر است اين اسناد مجازى خواهد بود .

قواى سه گانه در انسان

قواى سه گانه در انسان

متن

وللخلق انشعابات كثيرة تكاد لا تحصى . . . والسعادة ويزجره عن الشرّ والشقاء .

ترجمه

براى خلق انشعابات فراوانى است كه شايد احصاى آنها ميسور نباشد . لكن اصول اخلاق انسانى با توجه به قوايى كه انسان را به جانب فعل مىراند ، سه تا هستند . آنها عبارتند از :

- قوهء شهويه كه انسان را به جذب خير و منفعتى كه خوشايند اوست برمىانگيزد .

- قوّهء غضبيّه كه او را به دفع شرّ و ضرر برمىانگيزد .

- و قوّه عاقله كه او را به خير و سعادت راهنمايى مىكند و از شرّ و شقاوت باز مىدارد .

شرح

اصول اخلاق انسان در شهوت و غضب و عقل خلاصه مىگردد . اما جزئيات آن فراوان است ، به طورى كه ممكن است غير قابل احصا باشد . مانند شك ، جهلِ مركب و جهلِ بسيط كه مربوط به قوّهء عاقله هستند . يا خوف ، قساوت و دنائتِ همت كه مربوط به قوهء غضب هستند . يا حب مال ، حب رياست و حب فرزند كه مربوط به قوّهء شهوت هستند .

شهوت و عقل هر دو ما را به جذب خير دعوت مىكنند . اما خيرى كه شهوت ما را به آن دعوت مىكند گاهى خير واقعى نيست ، بلكه خير خيالى يا وهمى است . ولى