فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٧٠٥
هيچ فعلى از افعال علمى انسان خالى از اراده نيست
هيچ فعلى از افعال علمى انسان خالى از اراده نيست
هيچ فعلى از افعال علمى انسان خالى از اراده نيست
متن
وثانياً : أنّ أفعال الانسان ممّا للعلم . . . الفاعل ما ينفع في المقام .
ترجمه
دوم اين كه آن بخش از افعال انسان كه علم در صدور آن دخالت دارد ، خالى از ارادهء فاعل نيست ، حتى افعال جبرى او . به زودى در بحث از اقسام فاعل در اين باره مطالب سودمندى خواهد آمد . « 1 »
شرح
همه افعالى را كه انسان از روى علم و آگاهى انتخاب مىكند ، مسبوق به ارادهء انسان هستند ، حتى افعال جبرى او .
به عنوان مثال كسى شخصى را تهديد به قتل مىكند ، تا كارى را انجام دهد و آن شخص هم از تهديد وى منفعل مىشود و از روى اراده اقدام به انجام كار مىكند . در اين جا او مىفهمد كه اگر اجابت فعل نكند كشته خواهد شد . عقل به دو فرمان مىدهد كه به انجام كار اقدام كند ؛ زيرا ضررش كمتر از وقوع قتل اوست . پس خود او عالماً و عاقلًا اين كار را اراده مىكند و انجام مىدهد . پس گرچه فعل ، جبرى است اما تهى از ارادهء فاعل آن نيست .
در مقابل اين نظريه سخن كسى است كه مىگويد در افعال جبرى ، فرد مسلوب الارادة است و جبر ، اراده را از او مىگيرد . لكن مؤلف مىگويد : خير ، فرد مسلوب الاراده نيست ، بلكه مىتواند فعل را امتثال نكند گرچه كشته شود ، لكن عقلش به او فرمان امتثال مىدهد ، تا خطر بزرگتر را دفع كند . لذا او با اراده اقدام به انجام فعل مىكند .
( 1 ) . فصل هفتم از مرحلهء هشتم