فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٩٦
عموميت دليل مجرد نبودن صورت جسميه
به مقتضاى دليل اول هر يك از صورتهاى فوق وقتى در معرض ورود هر يك از كمالات عارض مانند اقسام حركتهاى مختلف و مقولهء كم و كيف وأين ، وضع و غير اينها قرار مىگيرند بايد از پيش امكان و استعداد آن كمالات را داشته باشند . و حامل امكان و استعداد ، چيزى جز ماده نيست پس هر يك از صورتهاى فوق به ماده نيازمندند ؛ زيرا غير از ماده چيزى وجود ندارد كه بتواند حامل امكان كمالات فوق باشد .
فى المثل حجم و مقدار ساقه درخت بزرگ مىشود و رنگ ميوهء آن تغيير مىكند و نسبت بعض اجزاء آن به بعض ديگر متحول مىشود اين تغييرات همه و همه مسبوق به امكان آن مىباشد كه حامل آن امكان ماده است از اين رو مىگوييم بدون ماده امكان عروض كمالات لاحق ، نسبت به هيچ صورتى وجود ندارد .
و به مقتضاى دليل دوم هر يك از صورتهاى فوق اگر ذاتاً مقتضى كمالى باشند اين اقتضا در تمام افراد و آحاد آن صورت نوعى جريان مىيابد زيرا اگر ذات ، اقتضاى كمالى را بنمايد امكان تخلف آن در بعض افراد وجود ندارد و تمام آحاد نوع به آن كمال متصف خواهند بود و اگر ذات اقتضاى آن كمال را نداشتهباشد تمام آحاد نوح چنين خواهند بود .
فى المثل اگر صورت نوعى انسان اقتضا مىكند كه او ناطق باشد اين كمال به حكم اقتضاى ذاتى در تمام افراد وجود خواهد داشت و امكان اين كه بعضى افراد چنين باشند و بعض ديگر چنين نباشد وجود نخواهد داشت .
بنابراين وقتى صورت جسميه كه يك نوع تام واحدى است محتاج به ماده باشد صورتهاى نوعيه ديگر نيز محتاج به ماده خواهند بود ؛ زيرا صورتهاى نوعيهء ديگر مانند صورت نباتى و حيوانى و انسانى نيز در ماده حلول مىكنند و قرين آن هستند و اين گواه است كه آن صور از ماده بى نياز نيستند كه اگر بىنياز بودند محال بود كه در ماده حلول كنند اقتضاى ذاتى صورت ، حلول در ماده است و اين اقتضا در تمام صور اعم از جسميه و نوعيه جارى است .