فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٩٤

دليل ديگرى بر رد وجود امكان بالغير

متن

وأيضاً فى فرض الامكان بالغير فرض العلّة . . . وعدمها معاً وفيه ارتفاع النقيضين .

ترجمه

و نيز در فَرْض امكان بالغير ، فَرْض علت بيرونى كه اقتضاى امكان را بنمايد وجود دارد . و اين فرض در حكم ارتفاع نقيضين است ؛ چون غيرى كه افادهء امكان مىكند - امكانى كه به معناى لا ضرورت وجود و عدم است - چنين افاده‌اى نمىدهد مگر به رفع علت وجود و رفع علت عدم ، كه همان عدم علت وجود است . پس افاده چنين معنايى از سوى علت بيرونى تمام نيست ، مگر به رفع علت وجود و عدم از سوى آن . و اين همان ارتفاع نقيضين است .

شرح

امكان بالغير به دليل ديگرى نيز محال است . و آن اين‌كه اگر امكان بالغير داشته باشيم بايد به ارتفاع نقيضين تن دهيم ، كه اين امر محالى است .

تقرير مطلب اين كه : امكان يعنى لا ضرورت وجود و لا ضرورت عدم . و چيزى كه اين امكان را مىدهد بايد علت‌هاى وجودى را بردارد تا لا ضرورت وجود تحقق پيدا كند . و بايد علت‌هاى عدمى را بردارد تا لا ضرورت عدم تحقق پيدا كند . و رفع علتى كه وجود مىدهد و رفع علتى كه عدم مىدهد همان ارتفاع نقيضين محال است .

پس اگر بخواهيم براى امكان ، علتى بيابيم و آن علت ، امكان را كه همان لا ضرورت وجود و لا ضرورت عدم است بدهد ، بايد هم علت وجودى را بردارد و هم علت عدمى را ، كه اين ارتفاع نقيضين محال است . اگر علت وجودى يك موجود حاصل بود وجود براى آن ضرورى خواهد بود . و اگر علت عدمى حاصل بود عدم برايش ضرورت خواهد داشت . وتحقق امكان با رفع اين دو نوع علت است كه مستلزم محذور فوق است ، يعنى ارتفاع نقيضين .