فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥٢

اشكال بر اتصاف موجود به وصف امكان

اشكال بر اتصاف موجود به وصف امكان

اشكال بر اتصاف موجود به وصف امكان

متن

وبذلك يندفع ما اورِد على كون الإمكان . . . للحاجة إلى العلّة ، إلى غير ذلك .

ترجمه

و با بيان فوق ( كه موجود به تقسيم اولى به واجب و ممكن تقسيم مىشود و امكان و وجوب دو وصف وجودند ) اشكال كسانى كه امكان را وصف ثابت براى موجودِ ممكن نمىدانند - در برابر وجوب ، كه وصف ثابت واجب است - . مندفع مىشود . تقرير اشكال بدين نحو است :

همان‌طور كه از تقسيم سابق برمىآيد ، امكان عبارت است از سلبِ ضرورتِ وجود و سلبِ ضرورت عدم . پس ( معناى امكان ) دو سلب جداگانه است ؛ گرچه از آن دو به سلب الضرورتين ( كه سلب واحد است ) تعبير آورده شود . بنابراين چگونه ممكن است كه امكان يك صفت واحد براى ممكن قرار داده شود ( در حالى كه دو سلب است ) .

( ثانياً ) بر فرض كه پذيرفتيم كه اين دو سلب به يك سلب كه سلب الضّرورتَين هست ، باز مىگردد ، لكن همان‌طور كه از تقسيم برمىآيد قضيه ، قضيهء سالبهء محصله است نه موجبهء معدوله .

پس معناى اتصاف ممكن به امكان ( در صورتى كه امكان به معناى قضيه سالبهء محصله معنا شود ) چيست ؟ در حالى كه اتصاف به سلب در قضيهء معدوله ، ممكن هست ( نه در سالبهء محصله ) . فى المثل ، هنگامى كه مىخواهند از خواص امكان - از قبيل آن‌كه امكان از ماهيت جدا نمىشود و يا اين‌كه امكان ، مناط احتياج به علت است و مانند آن . . . - سخن بگويند ، به ناچار از امكان به « لا ضرورة وجود و عدم » و يا « استواء نسبت ماهيات به وجود و عدم » تعبير مىآورند .

شرح

در مورد اين‌كه امكان ، صفتِ ممكن است در مقابل وجوب كه صفت واجب است دو اشكال مطرح است : يكى اين‌كه امكان يك صفت نيست ؛ زيرا وقتى آن را معنا مىكنيم به دو سلب تحليل مىرود ؛ يكى سلب ضرورت وجود ، ديگرى سلب